Nghề trở thành câu chuyện văn hóa

Những năm gần đây, Lệ Mật đang có bước chuyển mình đáng chú ý: Từ một làng nghề đặc thù trở thành điểm đến du lịch văn hóa, nơi di sản được đánh thức để tạo thêm sinh kế và sức sống mới cho cộng đồng. 

Lệ Mật có lịch sử gắn với truyền thuyết về Thành hoàng làng và vùng “Thập tam trại” phía Tây kinh thành Thăng Long. Câu chuyện về người có công chinh phục giảo long trên sông Thiên Đức không chỉ tồn tại trong ký ức dân gian mà đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng nơi đây. Chính từ lớp trầm tích ấy, nghề rắn của Lệ Mật được trao truyền và phát triển. Qua thời gian, những sản phẩm từ nghề không chỉ phục vụ đời sống mà còn tạo nên một nét riêng trong văn hóa ẩm thực và nghề nghiệp của làng. Các sản phẩm và món ăn gắn với nghề rắn tạo nên một dấu ấn riêng, trong khi đình, chùa và không gian làng cổ bổ sung cho Lệ Mật một chiều sâu văn hóa, tạo thêm sức hút cho du lịch. 

Hợp tác xã làng nghề Lệ Mật vừa khởi công dự án Trung tâm nuôi, bảo tồn các loài rắn và Trung tâm thiết kế sáng tạo, giới thiệu, quảng bá và bán sản phẩm OCOP. ẢNH: TUẤN MINH 

Năm 2024, Lệ Mật được công nhận là điểm du lịch cấp thành phố. Sự ghi nhận này đặt ra yêu cầu mới: Làm thế nào để những giá trị vốn có của làng được tổ chức thành sản phẩm du lịch bài bản, có khả năng giữ chân du khách và đem lại lợi ích thiết thực cho cộng đồng.

Thực tế, Lệ Mật đang có những “mảnh ghép” quan trọng. Đó là đình Lệ Mật - di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia từ năm 1988. Lễ hội truyền thống đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015. Hệ thống những câu chuyện dân gian về Thành hoàng làng, về Thập tam trại, về cuộc sống của cư dân vùng ven sông Hồng xưa. Trong lễ hội Lệ Mật năm 2026, những nghi lễ truyền thống như dâng hương, tế lễ, nghi thức đón Thập tam trại cùng các màn múa dân gian tiếp tục được tổ chức. Đặc biệt, múa Giảo Long - vũ khúc mang tính nghi lễ, tái hiện chiến công của Thành hoàng làng vẫn là một điểm nhấn đặc sắc. Đông đảo người dân và du khách thập phương đã về dự lễ hội.

Một dấu hiệu rõ nét cho hướng đi mới của Lệ Mật là dự án Trung tâm nuôi, bảo tồn các loài rắn và Trung tâm thiết kế sáng tạo, giới thiệu, quảng bá và bán sản phẩm OCOP. Dự án được triển khai trên diện tích khoảng 7.456m², tổng mức đầu tư ban đầu hơn 10 tỷ đồng. Không gian được thiết kế với những đường nét uốn lượn gợi hình ảnh con rắn - biểu tượng gắn với nghề truyền thống của Lệ Mật.

Điều đáng chú ý hơn cả không nằm ở hình dáng công trình, mà ở cách tổ chức. Theo thông tin được công bố, dự án gồm các không gian trưng bày lịch sử - văn hóa, khu nuôi bảo tồn, khu giáo dục - tương tác, khu triển lãm và giới thiệu sản phẩm OCOP, ẩm thực cùng các không gian hỗ trợ du lịch. Mục tiêu là kết nối những điểm du lịch hiện có, từng bước hình thành tour du lịch làng nghề Lệ Mật.

Giữ nghề bằng cách tạo thêm giá trị 

Trong câu chuyện phát triển du lịch làng nghề, điều khó nhất không phải tạo ra một công trình mới mà là làm sao để công trình ấy kết nối được với cộng đồng. Lệ Mật đang có lợi thế mà nhiều điểm đến không dễ tạo dựng: Đó là câu chuyện trong ký ức cộng đồng và nghề truyền thống đủ khác biệt để tạo dấu ấn. Nhưng lợi thế ấy trở thành nguồn lực phát triển chỉ khi được đặt trong một hệ sinh thái du lịch phù hợp. Đó là hành trình từ đình làng đến không gian nghề; từ câu chuyện Thành hoàng đến lễ hội; từ tìm hiểu lịch sử đến thưởng thức ẩm thực; từ sản phẩm làng nghề đến sản phẩm OCOP. Mỗi điểm dừng không nên tồn tại riêng lẻ mà cần bổ trợ cho nhau để tạo thành một câu chuyện thống nhất. Khi ấy, một chuyến đi đến Lệ Mật không còn đơn thuần là “đến ăn một món đặc sản”. Du khách có thể hiểu vì sao nghề ấy xuất hiện, vì sao cộng đồng gìn giữ nó, nghề đã thay đổi ra sao và tại sao một làng nghề giữa đô thị hiện đại vẫn cần bảo tồn ký ức của mình. Đó cũng là cách để người dân địa phương trở thành chủ thể của du lịch, thay vì chỉ là người cung cấp dịch vụ.

Từ một làng rắn nổi tiếng, Lệ Mật đang tìm cách trở thành một điểm đến văn hóa của Thủ đô. Giữa một Hà Nội đang chuyển động từng ngày, câu chuyện Lệ Mật vì thế không chỉ là câu chuyện của một làng nghề. Đó còn là câu chuyện về cách một cộng đồng giữ lại hồn cốt của mình để bước vào tương lai. Và khi những giá trị tưởng như thuộc về quá khứ có thể trở thành trải nghiệm của hiện tại, rồi tạo sinh kế cho ngày mai, thì khi ấy, du lịch không chỉ đưa du khách đến với một vùng đất. Du lịch là cách để vùng đất tự kể câu chuyện của mình.