Từ bản làng đến không gian cộng đồng

Trong đời sống của đồng bào Tày, Nùng, Thái, Then không đơn thuần là một hình thức diễn xướng mà còn gắn với tín ngưỡng, phong tục và quan niệm về con người, tự nhiên, vũ trụ. Năm 2019, Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây không chỉ là sự ghi nhận giá trị di sản mà còn đặt ra yêu cầu tiếp tục bảo vệ, phát huy từ chính cộng đồng chủ thể.

Tại Thái Nguyên, các câu lạc bộ hát Then, đàn tính góp phần duy trì môi trường thực hành và kết nối những người yêu thích nghệ thuật truyền thống. Tốp Then Suối Ngàn là một trong những nhóm duy trì hoạt động tập luyện, giao lưu, biểu diễn, đồng thời hướng dẫn người mới làm quen với tiếng đàn, lời hát. Với Chu Hải Hậu (sinh năm 1990 tại Cao Bằng), thành viên Tốp Then Suối Ngàn, tình yêu Then bắt đầu từ những ký ức tuổi thơ. Sinh ra và lớn lên ở vùng đất có truyền thống Then, chị thường được nghe ông bà hát trong những dịp quan trọng của gia đình, cộng đồng. Sau khi theo học tại Trường Cao đẳng Văn hóa nghệ thuật Việt Bắc và lựa chọn học hát Then, chị mong muốn góp sức gìn giữ văn hóa dân tộc bằng những cách làm phù hợp với đời sống hôm nay.

Chị Chu Hải Hậu (đang đứng) trong một buổi chia sẻ kiến thức về hát Then và đàn tính cho các bạn trẻ. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Một trong những việc làm cụ thể của chị là tổ chức lớp học hát Then, đàn tính miễn phí cho trẻ em. Ban đầu, chị chỉ mong hai con gái biết nói tiếng Tày, biết hát Then và hiểu hơn về văn hóa dân tộc mình. Khi có thêm nhiều em nhỏ tìm đến, lớp học dần trở thành không gian để các em làm quen với lời ca, tiếng đàn và những giá trị truyền thống.

“Tôi nghĩ nếu thế hệ mình không giữ, không truyền lại, thì ai sẽ là người tiếp nối tiếng đàn, lời ca này?”, chị Hậu chia sẻ. Theo chị, khó khăn không chỉ nằm ở việc học kỹ thuật gảy đàn, cách hát hay những từ ngữ Hán - Tày cổ trong một số làn điệu, mà còn ở việc duy trì hứng thú cho người học. Trong bối cảnh trẻ em có nhiều lựa chọn giải trí, việc kiên trì luyện từng phím đàn, từng câu hát đòi hỏi phương pháp truyền dạy phù hợp và sự đồng hành lâu dài.

Bên cạnh các buổi học trực tiếp, chị Hậu tận dụng mạng xã hội, video ngắn và livestream để chia sẻ làn điệu Then, giúp những người yêu thích ở xa quê có thể tiếp cận. Chị mong muốn các trường học có thêm câu lạc bộ, tạo điều kiện để học sinh được trực tiếp cầm đàn, tập hát và giao lưu. Bởi theo chị, sự tò mò có thể đưa người trẻ đến với Then, nhưng môi trường học tập và thực hành mới giúp họ gắn bó lâu dài.

Khi tiếng Then vang lên trên sân khấu đương đại

Từ không gian sinh hoạt cộng đồng, tiếng hát Then có thêm cơ hội đến với công chúng qua những sân khấu âm nhạc đương đại. Sự xuất hiện của các nghệ nhân nhóm Tốp Then Suối Ngàn trong tiết mục “Tích tịch tình tang” tại chương trình Anh trai vượt ngàn chông gai và hai đêm concert ngày 17, 18-10 vừa qua tại TP Hồ Chí Minh là một minh chứng rõ nét cho sự giao thoa này.

Nhớ lại khoảnh khắc mang tiếng đàn tính và trang phục truyền thống của người Tày lên những sân khấu lớn, bà Hoàng Thị Chiên (sinh năm 1961 tại Lào Cai), người dân tộc Tày, nguyên giảng viên Trường Đại học Sư phạm Việt Bắc, không giấu được niềm tự hào. Bà Chiên chia sẻ, bản thân và các nghệ nhân, thành viên của Tốp Then Suối Ngàn rất vui và xúc động khi được biểu diễn trước đông đảo khán giả, đặc biệt khi “Tích tịch tình tang” nhận được sự đón nhận của nhiều bạn trẻ.

Tốp Then Suối Ngàn cùng các nghệ sĩ biểu diễn tiết mục “Tích tịch tình tang”. Ảnh: YeaH1 

Cơ duyên của sự kết hợp này bắt nguồn từ chính quá trình thực hành di sản của bà Chiên. Sau khi nghỉ hưu và bắt đầu học hát Then, mỗi khi tập được một bài mới, bà thường chia sẻ với con trai là ca sĩ Hoàng Dũng. Qua những câu chuyện về lời Then, tiếng đàn tính và văn hóa của người Tày, tình yêu với chất liệu truyền thống dần được bồi đắp trong Dũng. Đây cũng là một trong những nguồn cảm hứng để anh cùng các nghệ sĩ xây dựng tiết mục “Tích tịch tình tang”.

Cùng Tốp Then Suối Ngàn đứng trên sân khấu lớn biểu diễn, chị Chu Hải Hậu nhìn nhận cơ hội này như một sự tiếp nối giữa hai thế hệ. Đối với chị, sự kiện này không đơn thuần là một cơ hội biểu diễn mà còn là mối nhân duyên đẹp đẽ giữa những người gìn giữ văn hóa truyền thống với các nghệ sĩ trẻ, qua đó đưa chất liệu dân gian đến gần hơn với công chúng.

Từ trải nghiệm ấy, chị Hậu nhận thấy các làn điệu dân ca truyền thống không hề xa lạ với khán giả trẻ. Khi được thể hiện bằng sự trân trọng, lòng chân thành và cách thức tiếp cận phù hợp, những giá trị văn hóa bản địa vẫn có khả năng tạo nên sự đồng cảm giữa các thế hệ. “Cảm giác được trân trọng chuyên môn và cùng nhau sáng tạo nghệ thuật đã trở thành một kỷ niệm đẹp và vô giá”, chị Hậu chia sẻ.

Để sức lan tỏa trở thành sự tiếp nối

Sự đón nhận của công chúng đối với “Tích tịch tình tang” cho thấy sức hấp dẫn của chất liệu văn hóa truyền thống khi được đặt trong những không gian biểu đạt mới. Tuy nhiên, sự quan tâm dành cho một tiết mục hay chương trình chưa đồng nghĩa với việc công chúng đã thực sự hiểu và gắn bó với di sản. Để sức lan tỏa không chỉ dừng lại ở những khoảnh khắc trên sân khấu, cần có những giải pháp thiết thực nhằm duy trì môi trường thực hành và trao truyền.

Bà Hoàng Thị Chiên (bên trái) biểu diễn cùng con trai là ca sĩ Hoàng Dũng (bên phải). Ảnh: YeaH1 

Theo bà Hoàng Thị Chiên, bảo tồn di sản không chỉ là gìn giữ mà còn phải làm sao để những giá trị đích thực được lan tỏa, lưu truyền lâu dài và ngày càng phát triển. Việc kết hợp chất liệu truyền thống với âm nhạc đương đại có thể mở ra những cách tiếp cận mới, nhưng cần bảo đảm sự tôn trọng đối với đặc trưng văn hóa và giá trị của nghệ thuật Then. Qua đó, công chúng không chỉ thưởng thức những tiết mục biểu diễn mà còn có cơ hội hiểu hơn về nguồn gốc, ý nghĩa của lời Then, tiếng đàn tính và văn hóa dân tộc Tày, Nùng, Thái.

Để biến sự quan tâm của khán giả trẻ thành tình yêu bền vững, chị Chu Hải Hậu cho rằng cần bắt đầu từ những cách làm gần gũi, phù hợp với khả năng tiếp cận của người học. Trước hết, có thể biên soạn những bài học Then đơn giản, kết hợp một số chất liệu âm nhạc đương đại để tạo hứng thú. Các nền tảng mạng xã hội như TikTok, YouTube cũng cần được tận dụng thông qua những video hướng dẫn ngắn, thử thách cover hoặc nhóm luyện tập trực tuyến, giúp người yêu thích Then có thêm cơ hội tìm hiểu và thực hành.

Bên cạnh đó, việc đưa di sản vào môi trường giáo dục có ý nghĩa quan trọng trong quá trình trao truyền cho thế hệ trẻ. Chị Hậu đề xuất tăng cường phối hợp với các trường học để thành lập câu lạc bộ hát Then, tạo điều kiện cho học sinh trực tiếp làm quen với đàn tính, tập hát và tìm hiểu văn hóa dân tộc. Các câu lạc bộ cũng có thể kết nối, tổ chức những buổi giao lưu, thi hát Then và sinh hoạt chung, qua đó mở rộng cộng đồng những người thực hành, yêu thích nghệ thuật truyền thống.

Khán giả có thể tìm đến nghệ thuật truyền thống bởi sự mới lạ trên sân khấu, nhưng để gắn bó lâu dài, họ cần có cơ hội học tập, thực hành và chia sẻ niềm yêu thích. Khi những không gian ấy được duy trì thường xuyên, tiếng Then sẽ không chỉ vang lên trong những tràng pháo tay mà còn tiếp tục hiện diện trong đời sống, được trao truyền qua nhiều thế hệ.