Người lính trở thành chủ thể sáng tạo

Phóng viên (PV): Từng đảm nhận vai trò đạo diễn cho rất nhiều chương trình nghệ thuật từ chuyên nghiệp đến quần chúng, theo đồng chí, đâu là nét đặc thù khi làm đạo diễn cho các chương trình nghệ thuật quần chúng trong Quân đội?

Đại tá Nguyễn Thị Thu Hà: Nghệ thuật quần chúng trong Quân đội mang một căn tính riêng mà không một môi trường nghệ thuật nào khác có được. Đó là tính thực tiễn, tính chân thực và sự kỷ luật. Diễn viên của chúng ta không ai khác chính là những cán bộ, chiến sĩ, thợ kỹ thuật, bác sĩ, quân y, nhân viên nuôi quân hay những người lính biên phòng ngày đêm bám bản... Họ mang nguyên vẹn hơi thở của thao trường, mồ hôi của những buổi huấn luyện và chất sống mộc mạc lên sân khấu.

 Đại tá, Tiến sĩ, Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Thị Thu Hà.

Đặc thù lớn nhất của người đạo diễn ở đây không phải là sáng tạo ra những kỹ thuật biểu diễn cao siêu hay áp đặt những lý thuyết hàn lâm mà là phát hiện, khơi gợi và tôn vinh chất sống tự nhiên đó. Người đạo diễn nghệ thuật quần chúng trong Quân đội giống như một người kết nối khi biến những sinh hoạt thường nhật, những kỷ niệm đồng đội và cả những gian khổ của người lính thành chất liệu nghệ thuật giàu cảm xúc.

PV: Một rào cản lớn đối với nghệ thuật quần chúng là các chiến sĩ thường không có kỹ năng biểu diễn chuyên nghiệp. Đồng chí làm cách nào để đưa những “hạt ngọc thô” ấy trở thành những chủ thể biểu diễn nghệ thuật có thể tự tin tỏa sáng trên sân khấu?

Đại tá Nguyễn Thị Thu Hà: Kỹ thuật sân khấu có thể rèn luyện, nhưng cảm xúc chân thật thì không thể làm giả. Vì vậy, khi làm việc với các hạt nhân văn nghệ quần chúng, tôi không ép họ bắt chước nghệ sĩ chuyên nghiệp mà dành thời gian trò chuyện, nghe họ kể về những ngày hành quân, những đêm diễn tập, ca trực hay nỗi nhớ nhà. Từ những câu chuyện thật ấy, tôi xây dựng kịch bản để người lính được thể hiện chính công việc, cảm xúc và trải nghiệm của mình. Khi ấy, họ không còn “diễn” nữa mà đang sống lại những khoảnh khắc của đời mình. Tôi nghĩ, sự tự nhiên, mộc mạc và chân thành ấy chính là sức mạnh của nghệ thuật quần chúng, bởi đôi khi một câu chuyện thật có sức lay động hơn rất nhiều so với sự tròn trịa về kỹ thuật biểu diễn chuyên nghiệp.

PV: Các chương trình nghệ thuật quần chúng trong Quân đội luôn đòi hỏi tính định hướng tư tưởng, tính chính trị sâu sắc, nhưng nếu quá thiên về tuyên truyền thì dễ dẫn đến khô khan, cứng nhắc. Làm sao để giải bài toán cân bằng này?

Đại tá Nguyễn Thị Thu Hà: Đây đúng là bài toán khó nhất đối với bất kỳ đạo diễn nào làm chương trình nghệ thuật quần chúng trong Quân đội. Những nội dung như lòng yêu nước, lý tưởng sống, tình đồng chí, đồng đội hay trách nhiệm với Tổ quốc vốn đã có sức lay động. Vấn đề là phải đưa những nội dung ấy đến với khán giả bằng ngôn ngữ nghệ thuật và cảm xúc của đời sống, thay vì bằng khẩu hiệu hay cách thể hiện tuyên truyền cứng nhắc.

Tôi thường gọi đó là “mềm hóa” thông điệp chính trị bằng chất liệu đời sống và chiều sâu cảm xúc. Chẳng hạn, trong Chương trình nghệ thuật quần chúng “Hậu cần Quân đội làm theo lời Bác” của Tổng cục Hậu cần (nay là Tổng cục Hậu cần-Kỹ thuật) năm 2024, sáng tạo trong tác phẩm múa “Tiểu đội xe không kính” là một ví dụ điển hình. Những đường tuyến vũ đạo, các tổ hợp múa khi mạnh mẽ, khi mềm mại, kết hợp với âm nhạc, giúp câu chuyện về người lính lái xe Trường Sơn được kể bằng ngôn ngữ riêng của sân khấu. Qua đó, sự gian khổ của chiến tranh, vẻ đẹp của người lính và giá trị của sự hy sinh được gợi mở một cách tự nhiên. Khi nốt nhạc, động tác múa khép lại cũng là lúc tiếng vỗ tay của khán giả vang lên, cả khán phòng nghẹn lại, dâng lên niềm tự hào và biết ơn. Khi người xem xúc động trước hình ảnh người lính, tự cảm nhận được giá trị của hòa bình và sự hy sinh của các thế hệ đi trước, lúc đó thông điệp tư tưởng đã đến với họ theo một cách rất nhẹ nhàng.

Đổi mới ngôn ngữ nghệ thuật, giữ hơi thở người lính trên sân khấu

PV: Hiện nay, khán giả trẻ, đặc biệt là những chiến sĩ trẻ thuộc thế hệ Gen Z có tư duy và thẩm mỹ giải trí rất khác trước. Ngôn ngữ sân khấu nghệ thuật quần chúng cần đổi mới thế nào để thu hút họ?

Đại tá Nguyễn Thị Thu Hà: Thế hệ trẻ ngày nay tiếp cận với thông tin nhanh, đa dạng và có gu thẩm mỹ hiện đại. Đổi mới ngôn ngữ sân khấu là yêu cầu bắt buộc. Đổi mới ở đây đầu tiên là ở nhịp điệu của chương trình bắt buộc phải nhanh hơn, cô đọng hơn, tránh dài dòng lê thê. Thứ hai là cấu trúc kịch bản phải mở, đan xen nhiều chất liệu sáng tạo. Người trẻ không quay lưng với lịch sử hay nghệ thuật cách mạng, họ chỉ quay lưng với cách thể hiện cũ kỹ mà thôi.

Tiết mục “Bài ca Hậu cần” trong chương trình nghệ thuật quần chúng với chủ đề “Hậu cần Quân đội làm theo lời Bác”, tháng 7-2024. Ảnh: QUANG MINH

Chẳng hạn thay vì dùng dàn nhạc cụ truyền thống quen thuộc, chúng tôi cho các hạt nhân văn nghệ quần chúng dùng chính các đạo cụ đặc thù của chiến trường như hòm đạn cũ, lốp xe, vỏ đạn... để tạo nên tiếng gõ và giai điệu dồn dập. Những vật dụng thô ráp của chiến tranh được “tái sinh” thành chất liệu âm nhạc khỏe khoắn, truyền tải trọn vẹn hào khí thần tốc của đội quân ra trận. Sự phá cách này khiến các chiến sĩ trẻ Gen Z vô cùng thích thú vì vừa độc đáo, hiện đại mà vẫn rất đậm chất lính.

PV: Trong sự đổi mới đó, đồng chí có suy nghĩ gì về vai trò tích hợp của công nghệ sân khấu hiện đại như màn hình LED, ánh sáng, hiệu ứng... trong các chương trình nghệ thuật quần chúng hiện nay?

Đại tá Nguyễn Thị Thu Hà: Nghệ thuật sân khấu hiện đại là nghệ thuật tổng hòa. Âm nhạc là xương sống tạo nên cảm xúc; múa và hình thể mở rộng không gian biểu đạt; còn ánh sáng, hình ảnh, màn hình LED hay công nghệ hiệu ứng sân khấu chính là công cụ đắc lực nâng tầm thị giác.

Tuy nhiên, tôi luôn nhắn nhủ các đạo diễn trẻ rằng công nghệ chỉ là phương tiện, con người mới là trung tâm. Ở sân khấu quần chúng Quân đội, nếu quá phụ thuộc vào kỹ xảo hay màn hình LED hoành tráng mà quên đi tiếng hát thật, ánh mắt thật, giọt mồ hôi thật của người lính thì chương trình đó khó thành công. Công nghệ phải phục vụ cho việc tôn lên cảm xúc của chiến sĩ, tạo ra không gian dàn dựng chân thực như đưa không khí thao trường, rừng núi, biển, đảo lên sân khấu, chứ không được làm mất đi tính chân thật của nghệ thuật quần chúng.

PV: Để phong trào nghệ thuật quần chúng trong Quân đội tiếp tục phát triển mạnh mẽ và bền vững, đồng chí nhìn nhận thế nào về đội ngũ đạo diễn trẻ hiện nay?

Đại tá Nguyễn Thị Thu Hà: Đội ngũ đạo diễn trẻ hiện nay rất thông minh, nhạy bén với xu hướng công nghệ và có tư tưởng sáng tạo táo bạo. Đó là một tín hiệu đáng mừng. Các bạn mang đến cho sân khấu nghệ thuật quần chúng Quân đội một luồng gió mới, tươi trẻ và đầy năng lượng.

Tuy nhiên, điều tôi trăn trở là đôi khi các bạn trẻ quá mải mê chạy theo hình thức bên ngoài mà quên đi “lõi” của nghệ thuật Quân đội. Làm đạo diễn sân khấu Quân đội, ngoài tài năng chuyên môn, bạn phải có một vốn sống quân sự nhất định, phải yêu và hiểu sâu sắc đời sống người lính. Nếu không đắm mình vào thực tiễn đơn vị, không đi đến những nơi gian khó nhất cùng chiến sĩ, tác phẩm tạo ra sẽ rất dễ hời hợt, “chín ép”.

Tôi mong các đạo diễn trẻ luôn giữ cho mình ngọn lửa nhiệt huyết và sự trân trọng đối với những diễn viên quần chúng mang màu xanh áo lính. Nghệ thuật quần chúng Quân đội là một mảnh đất vô cùng màu mỡ và giàu cảm xúc. Hãy sáng tạo bằng cả trí tuệ hiện đại và trái tim rung động chân thành nhất với người lính.

PV: Trân trọng cảm ơn đồng chí!