Khoa thi Bính Tuất (1646) niên hiệu Phúc Thái 4, đời Lê Chân Tông, đã có một sự kiện gây chấn động cả vùng quê Hoài Bão, Tiên Du, xứ Kinh Bắc.
Hai anh em Nguyễn Đăng Cảo và Nguyễn Đăng Minh đều đỗ đại khoa, cùng vinh quy bái tổ, đều làm quan một triều và là những người khai khoa cho dòng họ.
Người anh Nguyễn Đăng Cảo, sinh năm 1619, khoa thi năm ấy vừa tròn 28 tuổi, đậu Hội nguyên, vào thi tiếp giành học vị Thám hoa.
Người em là Nguyễn Đăng Minh, sinh năm 1623, kém anh 4 tuổi, thông minh, thi Hội cùng anh, đỗ Tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân khi 24 tuổi. Người anh làm quan đến chức Đông Các đại học sĩ, còn em làm Tế tửu Quốc Tử Giám. Thật là một gia đình vinh hiển, phú quý hào hoa.
Nhưng chưa hết.
Nguyễn Đăng Minh có hai con trai là Nguyễn Đăng Tuân và Nguyễn Đăng Đạo. Noi theo ý chí của bác (Cảo) và cha, cả hai anh em đều miệt mài kinh sử từ tấm bé, không sách nào không đọc, không sử nào không thông. Ngoài ra còn phú đối dồi dào, văn thơ sung mãn.
Khoa thi Quý Sửu (1673) đời vua Lê Gia Tông, Nguyễn Đăng Tuân ở tuổi 25 đã thi đỗ tiến sĩ, nối được nghiệp nhà, ông làm đến chức Phủ Doãn (tức quan đứng đầu tỉnh có kinh đô đóng, như Hà Nội ngày nay. Trong khi đó, người em ruột Nguyễn Đăng Đạo vẫn âm thầm đọc sách.
Mười năm sau, tức 1683, đúng khoa thi Hội năm Quý Hợi niên hiệu Chính Hòa 4, đời vua Lê Hy Tông, Nguyễn Đăng Đạo 33 tuổi, thi đậu Trạng Nguyên, đem vinh quang cho quê hương và gia tộc.
Lúc ấy cha ông, Nguyễn Đăng Minh đã 61 tuổi.
Vậy là cả ba cha con đều làm quan triều Lê Trung Hưng, là quan đồng triều, khiến cho các quan đại thần, nhân sĩ trong thành, ngoài trấn đều khâm phục kính nể.
Trạng Nguyên Nguyễn Đăng Đạo được cử đi sứ nhà Thanh (năm 1697) để thương lượng việc đòi lại 3 động Ngưu Dương, Hồ Điệp, Phổ Viên thuộc huyện Vị Xuyên, xứ Tuyên Quang. Ông làm quan liêm chính, thương dân, giữ đến chức Đô Ngự sử, Nhập Thị Kinh Diên, tước Thọ Lâm, sau thăng Thượng Thư Bộ Binh, tham tụng, kiêm Đông Các đại học sĩ, tước Bá.
Năm 69 tuổi mất, được phong Lại Bộ Thượng Thư tước Thọ Quận Công.
Trong 37 năm (từ 1646 đến 1683), nhà họ Nguyễn Đăng ở Hoài Bão, Tiên Du, Bắc Ninh có 4 người ruột thịt anh em, con cháu đỗ đại khoa: một trạng nguyên, một thám hoa, hai tiến sĩ. Đương thời dân gian có lời xưng tụng: họ Nguyễn Đăng-đại đăng khoa.
Khúc Hà Linh