Một nền móng còn lại, một hiện vật đã vỡ hay một công trình không còn nguyên trạng thường chỉ cho người xem thấy một phần câu chuyện lịch sử. Thông qua kính thực tế ảo, những khoảng trống ấy có thể được tái hiện bằng hình ảnh trực quan, giúp công chúng hình dung rõ hơn diện mạo và những giá trị từng hiện diện trong quá khứ.

Tại Hoàng thành Thăng Long, công nghệ VR bước đầu được đưa vào trải nghiệm di sản thông qua hoạt động do Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội  tổ chức vào đầu năm 2026. Theo bà Mạc Thị Thu Hà, cán bộ Phòng Hướng dẫn thuyết minh, Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội, kính thực tế ảo giúp du khách hình dung rõ hơn diện mạo, hoa văn của những hiện vật đã hư hỏng, qua đó cảm nhận kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật của người Việt xưa.

Du khách trải nghiệm không gian di sản số tại Hoàng thành Thăng Long thông qua công nghệ thực tế ảo. Ảnh: Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội

Cách tiếp cận này cũng có thể mở rộng sang những di tích như Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Bên cạnh kiến trúc và bia Tiến sĩ, không gian thực tế ảo cần giúp người xem hiểu nơi đây từng là trung tâm giáo dục, khoa cử và biểu tượng của truyền thống hiếu học Việt Nam. Công nghệ vì thế không chỉ giúp công chúng quan sát di tích mà còn gợi mở câu chuyện lịch sử, văn hóa phía sau mỗi công trình.

Tuy nhiên, tái hiện di sản bằng công nghệ không có nghĩa là tùy ý dựng lại quá khứ. Hình ảnh, chi tiết kiến trúc và không gian phục dựng cần dựa trên hồ sơ di tích, tư liệu lưu trữ, kết quả khảo cổ và nghiên cứu khoa học. Những chi tiết chưa đủ căn cứ cần được phân biệt rõ, tránh khiến người xem nhầm lẫn giữa dữ liệu xác thực và hình ảnh minh họa.

Theo Tiến sĩ Lý Viết Trường, nghiên cứu viên Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội: “Một sản phẩm VR có giá trị không nằm ở số lượng hiệu ứng mà ở khả năng giúp công chúng hiểu di sản. Công nghệ phải phục vụ diễn giải di sản, chứ không phục vụ mục tiêu tự thân là hình ảnh đẹp mắt hay hiệu ứng hiện đại”.

Công nghệ thực tế ảo giúp tái hiện trực quan những chi tiết kiến trúc và hoa văn di sản xưa. Ảnh: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

Bên cạnh yêu cầu về nội dung, chi phí đầu tư, hạ tầng và nhân lực vận hành cũng là những vấn đề cần giải quyết. Theo bà Mạc Thị Thu Hà, VR vẫn là công nghệ mới tại các di tích, đòi hỏi nguồn lực để triển khai, bảo trì và cập nhật lâu dài.

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22-12-2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã xác định nhóm lĩnh vực này là động lực quan trọng cho sự phát triển đất nước. Đây cũng là cơ hội để TP Hà Nội tiếp tục số hóa, lưu trữ và giới thiệu di sản bằng những phương thức mới. Dù vậy, công nghệ cần được đặt trong tổng thể công tác bảo tồn, không thay thế việc gìn giữ di tích và trải nghiệm trực tiếp tại di sản.

Khi được xây dựng trên nền tảng tư liệu đáng tin cậy và cách kể chuyện có chiều sâu, không gian thực tế ảo sẽ mở thêm một cánh cửa để công chúng bước đến di sản, hiểu và trân trọng hơn những giá trị văn hóa dân tộc.