NSƯT Tống Toàn Thắng, Phó giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam đã trò chuyện với phóng viên Báo Quân đội nhân dân Điện tử về thuận lợi và khó khăn của nghệ sĩ xiếc thú trong việc huấn luyện loài động vật nuôi này để trở thành “diễn viên” xiếc phục vụ khán giả.

NSƯT Tống Toàn Thắng đang chăm sóc "Quýt".

Phóng viên (PV): Liên minh châu Á vì động vật (Asia For Animals Coalition - AFA) đã có thư ngỏ kêu gọi cấm dùng động vật hoang dã trong hoạt động biểu diễn xiếc, Liên đoàn Xiếc Việt Nam triển khai thực hiện việc này thế nào?

NSƯT Tống Toàn Thắng: Với truyền thống xiếc thú của Liên đoàn Xiếc Việt Nam được đào tạo và kế thừa của NSND Tạ Duy Hiển là “ông tổ” về ngành dạy xiếc thú nên chúng tôi luôn duy trì những kinh nghiệm để thuần hóa thú hoang dã phục vụ biểu diễn nghệ thuật. Tuy nhiên hiện nay, chúng tôi đang hạn chế dần sử dụng những động vật hoang dã trên sân khấu xiếc. Vì thế, từ năm 2017, chúng tôi đã có kế hoạch chuyển đổi dần các con thú hoang dã sang vật nuôi để tập luyện biểu diễn xiếc.

Trước đây, các loài vật nuôi đã được cố NSND Tạ Duy Hiển đưa lên sân khấu nhưng do nhu cầu thưởng thức của khán giả Việt Nam thích xem thú dữ biểu diễn nên các tiết mục xiếc do các loài vật nuôi ít được chú trọng. Tuy nhiên, để phù hợp với xu thế hiện tại, Liên đoàn đã có kế hoạch chuyển đổi dần, đưa các loài vật nuôi như: Trâu, vẹt, dê, lợn lên sân khấu.

 
 
Các tiết mục xiếc lợn.

PV: Tại sao anh vẫn chọn thuần hóa vật nuôi trên sân khấu xiếc vào thời điểm mà khán giả chỉ thích xem các tiết mục xiếc thú do động vật hoang dã biểu diễn?

NSƯT Tống Toàn Thắng: Nhiều người cho rằng, vật nuôi chỉ để làm thực phẩm phục vụ con người chứ không thể làm nghệ thuật. Nhưng tôi không nghĩ như vậy, ngay từ những năm 2013, bản thân tôi rất muốn tìm tòi, đưa lên sân khấu những con vật mà mọi người nghĩ rằng không thể làm xiếc được để tạo sự bất ngờ, hấp dẫn cho khán giả.

Năm 2012, khi biết tôi có ý định nuôi lợn để làm xiếc nên bạn tôi đã tặng 1 con lợn nặng 6 kg. Tôi mang về chăm sóc và đặt tên là “Quýt”. Tôi coi “Quýt” như một người bạn, đi đâu cũng mang theo, tôi lên xe ô thì "Quýt" chủ động tự nhảy lên được. Thực sự tôi cũng bất ngờ bởi tôi cũng không nghĩ với vật nuôi để phục vụ con người làm thực phẩm là chính mà khi được thuần hóa lại nhanh nhẹn đến thế. Trong quá trình tiếp xúc, tôi thấy các con vật nuôi đều có thể thuần hóa được. Tình yêu của con người sẽ tạo cho con vật phát huy những bản năng sẵn có, khi con người giao tiếp với nó thì những bản năng đó sẽ thành phản xạ có điều kiện, con vật đều cảm nhận được tình cảm mà chủ nhân dành cho nó.

PV: Màn biểu diễn đầu tiên của “Quýt” có “thuận buồm xuôi gió” không?

NSƯT Tống Toàn Thắng: Khi lần đầu tiên ra sân khấu, “Quýt” đã có phản xạ rất lạ là thích ánh đèn sân khấu. Hầu như các con thú của Liên đoàn Xiếc Việt Nam mỗi lần ra sân khấu đều rất sợ nhưng “Quýt” rất hòa mình. Khi càng đông người thì “Quýt” càng thích, không có cảm giác sợ sự ồn ào. Vì vậy, màn biểu diễn của “Quýt” với các chú hề đã tạo ấn tượng đặc biệt với người xem. Khi một nghệ sĩ mang thảm ra sân khấu thì “Quýt” tự động trải ra và ngồi xuống, thực hiện các động tác theo hiệu lệnh của nghệ sĩ điều khiển. Khi nhìn thấy “Quýt” thực hiện những động tác đó, cả khán phòng ngạc nhiên và những tràng pháo tay cổ vũ không ngớt của người xem đã góp phần khích lệ, động viên “Quýt” rất nhiều.

Lúc đó cả diễn viên và con vật không còn khoảng cách mà hòa quyện với nhau để tạo thành tiết mục nghệ thuật hay và hấp dẫn.

PV: Anh có tiếp tục xây dựng tiết mục xiếc thú có hình ảnh con vật biểu tượng của năm Kỷ Hợi không?

NSƯT Tống Toàn Thắng: Chúng tôi thấy rằng xu thế đưa vật nuôi lên sân khấu là rất tốt. Loài vật nuôi cũng không phải khó thuần hóa, huấn luyện. Chúng tôi đã lên kế hoạch chọn giống lợn để thuần hóa, đó là loại lợn khoang, lưng võng, hình dáng như lợn trong tranh Đông Hồ. Sở dĩ chúng tôi chọn loại lợn này bởi dáng đi ngộ nghĩnh. Từ cuối 2017 và trong năm qua, nhiều tiết mục xiếc lợn được chúng tôi đầu tư dàn dựng nâng cao hơn nữa. Liên đoàn Xiếc Việt Nam đã mua thêm một đàn lợn 7 con để huấn luyện, đáp ứng nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của khán giả.

PV: Anh đánh giá thế nào về các tiết mục xiếc thú không phải là động vật hoang dã?

NSƯT Tống Toàn Thắng: Khán giả xem xiếc mà thấy lợn, mèo, vẹt…ra sân khấu thì rất thích thú. Trong năm Kỷ Hợi, sự xuất hiện của những "nghệ sĩ" này sẽ mang đến cho khán giả cảm xúc bước vào năm mới gặp nhiều may mắn. Mỗi năm, chúng tôi chọn một tiết mục xiếc thú có linh vật phù hợp với năm đó để dàn dựng, biểu diễn. Những vật nuôi được huấn luyện làm xiếc sẽ mang đến sự gần gũi, thân thuộc với người xem bởi đây là những con vật tiếp xúc hàng ngày với con người.

PV: Anh gặp khó khăn gì trong dàn dựng các tiết mục xiếc lợn?

NSƯT Tống Toàn Thắng: Khó nhất là kiểm soát được tính háu ăn của  loài vật này, sự háu ăn đã làm cho con vật mất kiểm soát. Khi con vật ngửi thấy mùi thức ăn thì sẽ mất kiểm soát và không tập trung tập luyện. Tuy nhiên, đây cũng là ưu điểm để nghệ sĩ xiếc thú tạo cho con vật làm quen với những phản xạ có điều kiện.

Cái khó nữa là nếu cho con vật ăn no trước khi tập thì sẽ không điều khiển được. Tuy nhiên, dùng roi vọt để huấn luyện lại càng không nên. Mỗi vật nuôi có cách tiếp cận khác nhau, người huấn luyện phải biết cách khen thưởng, động viên kịp thời thì mới điều khiển được con vật. Ngoài việc cho ăn no, phải có duy trì luyện tập hàng ngày, bản năng của lợn chỉ ăn với nằm. Tuy nhiên, chỉ cho ăn no và không tập luyện thì trọng lượng sẽ tăng và giảm độ nhanh nhạy, lười biếng khi hoạt động. Vì thế, vấn đề của người diễn viên dạy xiếc thú là phải dành nhiều thời gian để luyện tập cho con vật, tạo cho con vật môi trường để thích nghi, đó là cái khó của người nghệ sĩ.

Khi đi nước ngoài xem các nghệ sĩ biểu diễn, chúng tôi nhận thấy, người nghệ sĩ biểu diễn xiếc thú không áp đặt các con vật mà tìm phản xạ có điều kiện, điểm đặc thù của con thú để có cách huấn luyện, biểu diễn phù hợp, đặc biệt, phải yêu thương con thú, coi con vật như người bạn.

PV: Tại sao anh không cho“Quýt” ra sân khấu nữa?

NSƯT Tống Toàn Thắng: “Quýt” giờ đã nặng 250 kg, vì thế tôi không tập luyện cho “Quýt” biểu diễn thành tiết mục mà tôi chỉ muốn sự xuất hiện bên cạnh các chú hề trên sân khấu để tạo ra nét mới, hài hước. Các diễn viên sẽ tương tác biểu diễn cùng “Quýt”, đó là phong cách diễn riêng.

Bây giờ, mặc dù không biểu diễn nữa nhưng “Quýt” vẫn nhớ sân khấu, chỉ cần “Quýt” nghe thấy tiếng nhạc là chạy ra ngay.

Tôi nghĩ, khi tình yêu của con người dành cho con vật sẽ xóa bỏ đi hình ảnh lâu nay mọi người chỉ nghĩ rằng con vật chỉ phục vụ con người về thực phẩm, một người bạn Tây Ban Nha hỏi tôi, con lợn này khác con lợn trong siêu thị thế nào? câu hỏi này rất thú vị, tôi trả lời, con lợn trong siêu thị là do con người coi con lợn đó là thực phẩm nhưng với tôi, lợn là vật nuôi, người bạn, thành viên trong gia đình.

Tôi nuôi “Quýt” đến nay đã được 7 năm. Tết này, tôi sẽ cho “Quýt” ra sân khấu để khán giả cùng chụp ảnh. Mặc dù, rất ít ra sân khấu nhưng Quýt luôn coi sân khấu như là của mình.

PV: Xuân Kỷ Hợi 2019, Liên đoàn Xiếc Việt Nam sẽ dàn dựng tiết mục gì?

Năm nay, lần đầu tiên Liên đoàn Xiếc Việt Nam xây dựng chương trình gồm các tiết mục vừa đạt giải tại Liên hoan Xiếc trẻ toàn quốc 2018, để biểu diễn khai xuân vào ngày mùng 3 Tết với chủ đề “Heo vàng du xuân”. Chúng tôi dàn dựng chương trình này với các tiết mục xiếc lợn không nhằm mục đích mang tính chất bùng nổ trên sân khấu mà mong muốn đem đến thuận lợi, may mắn cho cả năm.

Chúng tôi sẽ sử dụng hình ảnh, âm nhạc, trang phục mang màu sắc dân gian để dàn dựng chương trình. Các nghệ sĩ sẽ điều khiển đàn lợn thực hiện các trò chơi truyền thống như kéo co, nhảy vòng, đẩy xe, lăn…

Để đủ 12 con giáp lên sân khấu, không nhất thiết phải mang con vật sống lên sân khấu mà phải hình tượng hóa các con vật. Đưa động vật lên sân khấu cũng phải nghệ thuật hóa để đảm bảo tính nhân văn, đề cao giá trị thẩm mỹ, đó mới là điều làm nên thành công của mỗi tiết mục xiếc thú.

PV: Xin cảm ơn anh về cuộc trò chuyện này!

KHÁNH HUYỀN (thực hiện)