Độc đáo nghề trầm hương ở Vạn Thắng

Nghề “xăm mình” cho gỗ

Bước chân vào làng Vạn Thắng, âm thanh đầu tiên chạm vào thính giác không phải tiếng máy móc ồn ào, mà là tiếng lách cách của đục, của tỉa và mùi hương thanh khiết của cây dó bầu thoang thoảng trong gió.

Gần một trăm năm qua, làng nghề Trầm Hương Vạn Thắng, ở thôn Phú Hội 1 (xã Vạn Thắng, tỉnh Khánh Hòa), được nhiều người biết đến bởi sản phẩm trầm rất đa dạng, phong phú và chất lượng. Nơi đây hiện có 400 hộ với khoảng 700 nhân khẩu vẫn ngày đêm miệt mài giữ nghề truyền thống. 

Cắt khúc thân cây dó bầu để lấy lõi.

Anh Lê Quốc Đạt, một người thợ gắn bó với nghề đã hơn 30 năm, vừa tỉ mẩn đục đẽo một thân cây dó bầu, vừa tâm sự rằng nghề này vừa là kế sinh nhai, vừa là văn hóa làng mà anh luôn cố gắng góp phần gìn giữ.

Để có nguyên liệu, những người thợ như anh phải đi khắp các tỉnh thành để lùng mua những vườn dó bầu chất lượng. Sở dĩ phải đi xa như vậy là bởi nhu cầu thị trường khá lớn và người thợ luôn khát khao tìm kiếm sự đa dạng trong chất vân, mùi hương để tạo ra những sản phẩm độc bản.

Quy trình chế tác trầm là một hành trình nhẫn nại tột cùng. Cây dó bầu sau khi mua về được đưa vào công đoạn “moi ruột” để tìm “vàng”. Anh Đạt chia sẻ rằng công đoạn tỉa trầm là khó nhất: “Càng vào sát mạch trầm, đôi tay càng phải nhẹ như không. Với những mạch trầm uốn lượn, thợ phải dùng đục nạo từng lớp gỗ mỏng như tờ giấy”.

Những người thợ gọt, tỉa lõi cây gió bầu để lấy trầm.

Có những sản phẩm phức tạp, người nghệ nhân phải gọt tỉa ròng rã cả tháng trời. Lớp trầm trên thân cây vốn mỏng manh, điểm xuyết những đường vân li ti tinh tế, chỉ cần một phút lơ là hoặc quá tay, toàn bộ giá trị của khối trầm có thể tan biến, đồng nghĩa với việc “mất tiền như chơi”.

Từ thuở “đi địu” gian truân đến nghệ thuật chế tác hiện đại

Lịch sử của làng trầm Vạn Thắng là một cuốn nhật ký đầy thăng trầm. Những người già trong làng vẫn thường kể về thời “đi địu” - cái thời mà đàn ông trai tráng phải cơm đùm cơm nắm, lặn lội vào tận rừng sâu nước độc để tìm trầm với giấc mơ đổi đời.

Ngày ấy, mỗi chuyến đi là một lần đối mặt với tử thần. Câu nói “Ăn của rừng, rưng rưng nước mắt” không hề là quá lời khi đã có biết bao người phải bỏ mạng hoặc mang thương tật ở chốn rừng thiêng, nước độc. Tuy nhiên, khoảng hơn mười năm trở lại đây, những chuyến “ngược ngàn” ấy đã dần lùi vào dĩ vãng. Thay vì phó mặc tính mạng cho rừng sâu, người dân Vạn Thắng đã chuyển hướng sang mua cây dó bầu để về chế tác thành trầm cảnh, vòng tay, nhang trầm...

Lõi cây dó bầu thành phẩm.

Sự chuyển dịch này không chỉ giúp người dân làm chủ nguồn nguyên liệu mà còn nâng tầm trầm hương thành một loại hình nghệ thuật. Anh Nguyễn Thời, một người chuyên thu mua trầm cảnh, khẳng định: “Trầm của Vạn Thắng có chất lượng rất đặc biệt. Tôi thường xuyên ghé về đây chọn những mẫu đẹp nhất để phân phối ra khắp thị trường trong và ngoài nước”.

Dù có lịch sử vẻ vang, nhưng những nghệ nhân nơi đây vẫn không khỏi trăn trở về tương lai. Một thực tế đáng buồn là thế hệ nghệ nhân lão làng đang dần thưa vắng, trong khi đội ngũ kế cận trẻ tuổi lại chưa đủ mặn mà để tiếp nối những kỹ thuật tinh xảo.

Nạo lớp gỗ mỏng màu vàng bên ngoài để thấy được lõi trầm màu đen bên trong.

Thêm vào đó, cơn lốc suy thoái kinh tế toàn cầu cũng đang thổi qua làng nghề. Việc người tiêu dùng thắt chặt chi tiêu khiến đầu ra của các sản phẩm cao cấp gặp không ít khó khăn. Với họ, “tiền mất có thể kiếm lại, nhưng mất nghề là mất hết kế sinh nhai”. Tâm niệm ấy chính là sợi dây vô hình níu giữ những người con Vạn Thắng ở lại với đục, với xăm, với mùi khói trầm, mặc dù cuộc sống còn nhiều vất vả.

Theo anh Phạm Ngọc Châu, Phó giám đốc HTX Trầm Hương Vạn Thắng, mong mỏi lớn nhất hiện nay của làng nghề không chỉ là doanh thu thuần túy, mà là sự hỗ trợ từ các cấp chính quyền trong việc quảng bá thương hiệu.

Những đường vân li ti của khối trầm.

Để làng nghề không bị mai một, các cơ sở sản xuất đang nỗ lực cải tiến mẫu mã, tạo ra những sản phẩm đa dạng và chất lượng hơn để tăng sức cạnh tranh. Đồng thời tích cực tham gia các chương trình xúc tiến thương mại quy mô lớn nhằm kết nối sản phẩm của làng nghề đến với các khách hàng quốc tế.

Được biết, tầm nhìn tương lai của Vạn Thắng không chỉ dừng lại ở một làng sản xuất, mà là xây dựng nơi đây trở thành một điểm đến du lịch văn hóa - tâm linh hấp dẫn. Du khách đến đây không chỉ để mua sắm, mà còn chứng kiến tận mắt quá trình chế tác những thân gỗ dó bầu và nghe câu chuyện về lòng kiên trì cùng tình yêu nghề của những người thợ trầm nơi đây.

Một góc nhà trưng bày sản phẩm của Hợp tác xã Trầm hương Vạn Thắng.

Chỉ khi có sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn truyền thống và nhạy bén với thị trường, hương trầm Vạn Thắng mới có thể tiếp tục bay xa, bền vững và hiên ngang trước những biến động của thời gian.