Diễn đàn “Nghề báo trong kỷ nguyên số”: Khi tin giả lan nhanh hơn tin thật: Nhà báo phải làm gì?

Tin giả đang trở thành “dịch bệnh” của không gian mạng

Nếu như trước đây, việc phát tán thông tin sai sự thật thường đòi hỏi những phương tiện truyền thông nhất định thì ngày nay, bất kỳ ai sở hữu một tài khoản mạng xã hội cũng có thể trở thành nguồn phát tán thông tin.

Một bức ảnh bị cắt ghép, một đoạn video thiếu ngữ cảnh, một phát ngôn bị xuyên tạc, hay đơn giản chỉ là một lời đồn chưa được kiểm chứng… Tất cả đều có thể lan truyền với tốc độ chóng mặt. Điều đáng lo ngại là tin giả thường có lợi thế hơn tin thật ở khả năng kích thích cảm xúc.

Ảnh minh họa. Nguồn: vov.vn

Các nghiên cứu về truyền thông số cho thấy những nội dung gây sốc, gây phẫn nộ, sợ hãi hoặc tò mò thường được chia sẻ nhiều hơn các thông tin trung tính. Trong khi đó, sự thật thường đòi hỏi thời gian để kiểm chứng, đối chiếu và xác nhận.

Chính sự chênh lệch này tạo nên nghịch lý: Tin giả thường xuất hiện trước, còn tin thật thường đến sau. Thực tiễn những năm gần đây đã chứng minh điều đó.

Trong các đợt thiên tai, dịch bệnh, khủng hoảng kinh tế hoặc những vụ việc xã hội gây chú ý, không ít thông tin sai lệch đã lan truyền với tốc độ rất nhanh trước khi cơ quan chức năng hoặc báo chí chính thống kịp xác minh.

Nhiều doanh nghiệp từng chịu thiệt hại nặng nề vì tin đồn thất thiệt. Nhiều cá nhân bị tổn hại danh dự vì những cáo buộc vô căn cứ. Không ít vụ việc gây hoang mang dư luận chỉ vì những thông tin chưa được kiểm chứng lan truyền trên mạng xã hội. Nguy hiểm hơn, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đang khiến việc tạo ra tin giả trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết.

Ngày nay, công nghệ có thể tạo ra hình ảnh giả, video giả, giọng nói giả với mức độ chân thực rất cao. Điều đó khiến ranh giới giữa thật và giả ngày càng trở nên mong manh.

Trong bối cảnh ấy, cuộc chiến chống tin giả không còn là nhiệm vụ riêng của cơ quan quản lý hay các nền tảng công nghệ. Đó là nhiệm vụ trực tiếp của báo chí. Bởi khi sự thật bị che khuất, báo chí chính là lực lượng có trách nhiệm đưa sự thật trở lại vị trí vốn có của nó.

Nhà báo không chỉ đưa tin mà phải trở thành người xác thực thông tin

Trong môi trường truyền thông truyền thống, vai trò quan trọng nhất của nhà báo là phát hiện và truyền tải thông tin. Nhưng trong thời đại số, nhiệm vụ ấy đã thay đổi. Thông tin hiện nay không thiếu, điều xã hội thiếu là những người có khả năng xác định đâu là thông tin đúng, đâu là thông tin sai, đâu là bản chất của vấn đề. Chính vì vậy, vai trò của nhà báo ngày càng dịch chuyển từ người đưa tin sang người xác thực thông tin.

Khi xuất hiện một luồng thông tin gây tranh cãi trên mạng xã hội, điều công chúng cần không phải là một bài báo lặp lại những gì đang lan truyền. Điều họ cần là sự kiểm chứng. Ai là người phát ngôn? Nguồn tin có đáng tin cậy hay không? Thông tin đó có đầy đủ bối cảnh hay không? Có bằng chứng xác thực hay không? Đó là những câu hỏi mà nhà báo phải trả lời trước khi công bố thông tin.

Trong cuộc đua với tin giả, báo chí không thể chiến thắng bằng cách chạy theo tin giả. Càng không thể giành lại niềm tin của công chúng bằng những thông tin chưa được kiểm chứng. Thực tế cho thấy mỗi khi báo chí mắc sai sót, hậu quả không chỉ dừng lại ở một bài viết, điều bị tổn hại lớn nhất chính là uy tín. Trong khi đó, uy tín lại là tài sản quan trọng nhất của báo chí. Bởi vậy, yêu cầu đầu tiên đối với nhà báo hiện nay là phải nâng cao năng lực kiểm chứng thông tin.

Không chỉ kiểm chứng bằng một nguồn, không chỉ xác minh qua điện thoại, mà phải sử dụng nhiều phương pháp nghiệp vụ khác nhau để tiếp cận sự thật. Đồng thời, nhà báo cũng cần trang bị thêm các kỹ năng số để nhận diện thông tin giả mạo, hình ảnh chỉnh sửa, video cắt ghép hoặc các sản phẩm do trí tuệ nhân tạo tạo ra.

Trong cuộc chiến chống tin giả, công nghệ đang tạo ra thách thức mới nhưng cũng mở ra những công cụ mới. Người làm báo không thể đứng ngoài xu hướng đó.

Muốn thắng tin giả, báo chí phải nhanh hơn, chủ động hơn và đáng tin hơn

Một thực tế cần thẳng thắn nhìn nhận là trong nhiều trường hợp, tin giả lan rộng không chỉ vì người phát tán tin giả hoạt động hiệu quả mà còn vì khoảng trống thông tin xuất hiện quá lâu.

Khi xã hội thiếu thông tin chính thống, tin đồn sẽ có cơ hội phát triển. Khi cơ quan chức năng chậm lên tiếng, dư luận sẽ tự tìm kiếm câu trả lời. Khi báo chí xuất hiện quá muộn, mạng xã hội sẽ lấp đầy khoảng trống ấy bằng những suy đoán và cảm xúc. Đó là lý do vì sao báo chí muốn chống tin giả hiệu quả phải nhanh hơn.

Nhanh hơn không phải để chạy theo tin đồn mà để chủ động cung cấp thông tin xác thực. Nhanh hơn để thiết lập nguồn tin đáng tin cậy ngay từ đầu đồng thời để không gian thông tin chính thống luôn hiện diện khi công chúng cần.

Bên cạnh tốc độ, báo chí cũng cần chủ động hơn trong cách tiếp cận. Thay vì chỉ phản ứng khi tin giả đã lan rộng, báo chí cần tăng cường dự báo, nhận diện sớm các vấn đề có nguy cơ tạo ra khủng hoảng thông tin.

Nhiều cơ quan báo chí trên thế giới hiện nay đã xây dựng các chuyên mục kiểm chứng thông tin, phản bác tin giả và giải thích các vấn đề đang gây tranh cãi trên mạng xã hội, đó là kinh nghiệm đáng tham khảo. Tuy nhiên, yếu tố quan trọng nhất vẫn là độ tin cậy. Tin giả có thể thu hút sự chú ý trong ngắn hạn nhưng chỉ sự thật mới tạo ra niềm tin lâu dài.

Trong một thế giới mà ai cũng có thể tạo ra nội dung, lợi thế lớn nhất của báo chí không nằm ở khả năng sản xuất thông tin mà nằm ở khả năng sản xuất thông tin đáng tin cậy, đó là điều mạng xã hội khó có thể thay thế. Đó cũng là lý do mỗi nhà báo cần coi việc bảo vệ sự thật là trách nhiệm nghề nghiệp hàng đầu. Bởi suy cho cùng, cuộc chiến giữa tin giả và tin thật không đơn thuần là cuộc cạnh tranh về tốc độ lan truyền. Đó là cuộc cạnh tranh về niềm tin.

Tin giả có thể lan rất nhanh nhưng sự thật mới là thứ có khả năng tồn tại lâu dài. Trong kỷ nguyên số, nhà báo không thể ngăn chặn hoàn toàn sự xuất hiện của tin giả nhưng báo chí hoàn toàn có thể làm giảm tác động của nó bằng cách cung cấp thông tin chính xác, kiểm chứng nghiêm ngặt, phản ứng kịp thời và giữ vững đạo đức nghề nghiệp.

Khi tin giả lan nhanh hơn tin thật, trách nhiệm của nhà báo không phải là chạy theo đám đông. Trách nhiệm của nhà báo là kiên trì đi tìm sự thật, bảo vệ sự thật và đưa sự thật đến với công chúng nhanh nhất có thể. Đó không chỉ là yêu cầu nghề nghiệp mà còn là sứ mệnh cốt lõi làm nên giá trị và sức sống của báo chí chính thống trong kỷ nguyên số.