Diễn đàn "Nghề báo trong kỷ nguyên số": Công nghệ số không thay thế được “chất” riêng của nhà báo

AI dù phát triển đến đâu cũng khó có thể thay thế được nhà báo

Đây là câu hỏi lớn, khiến nhiều người làm báo phải suy nghĩ và mỗi người sẽ có câu trả lời có thể khác nhau. Song, theo tôi, đối với phóng sự, điều tra, những thể loại đòi hỏi sự dấn thân, trải nghiệm thực tế và chiều sâu nhân văn, AI dù phát triển đến đâu cũng khó có thể thay thế được nhà báo. Bởi điều làm nên giá trị của những tác phẩm ấy không chỉ là thông tin, mà còn là cá tính nghề nghiệp, sự tinh tế trong quan sát và khả năng sáng tạo ngôn ngữ của người cầm bút.

Tác giả bài viết cùng đồng nghiệp Báo Quân đội nhân dân trong lần tác nghiệp đưa tin về công tác khắc phục sự cố sạt lở đất tại huyện Bắc Quang, tỉnh Hà Giang (cũ), nay là xã Bắc Quang (tỉnh Tuyên Quang), tháng 10-2024. Ảnh: THANH VĂN

Dù thực tế, AI có thể xử lý dữ liệu nhanh hơn con người, nhưng sức mạnh công nghệ không thể bước vào đời sống bằng đôi chân của một nhà báo. Một phóng sự hay, hấp dẫn người đọc không được hình thành từ những dòng dữ liệu trên không gian mạng, mà phải góp nhặt từ những chuyến đi, những cuộc gặp gỡ, những trải nghiệm thực tế và những rung động rất thật trước cuộc sống của người chứng kiến.

Khi một phóng viên lăn lộn đến với vùng lũ, sống cùng người dân trong những ngày gian khó; khi một nhà báo kỳ công điều tra nhiều tháng trời để lần theo dấu vết của một đường dây tội phạm; hay khi người cầm bút ngồi hàng giờ bên một nhân chứng để lắng nghe câu chuyện đời của họ, đó là những trải nghiệm mà AI không thể làm được.

AI có thể biết một cơn bão gây thiệt hại bao nhiêu tỷ đồng, nhưng không thể cảm nhận được ánh mắt thất thần của người nông dân nhìn cánh đồng bị nước lũ cuốn trôi. AI có thể thống kê số lượng công nhân mất việc, nhưng không thể thấu hiểu nỗi lo lắng của một người cha đang băn khoăn về bữa cơm gia đình ngày mai. Những cảm xúc ấy chính là "chất liệu sống" tạo nên linh hồn của tác phẩm báo chí.

Đặc biệt, trong lĩnh vực điều tra, yếu tố con người càng đóng vai trò quyết định. Một cuộc điều tra báo chí thành công không đơn thuần là việc thu thập thông tin mà là quá trình xây dựng niềm tin với nguồn tin, nhận diện những chi tiết bất thường, kết nối các mảnh ghép tưởng chừng rời rạc để tìm ra bản chất vấn đề. Đôi khi, một cái nhíu mày, một ánh mắt lảng tránh hay một câu nói bỏ lửng lại trở thành manh mối quan trọng mở ra hướng điều tra mới. Những tín hiệu rất "người" ấy không tồn tại trong cơ sở dữ liệu để AI có thể học hay phân tích.

Cùng một sự kiện, cùng một hiện trường vụ việc, nhưng mỗi nhà báo lại có cách quan sát khác nhau. Và chính góc nhìn khác biệt đó tạo nên cá tính nghề nghiệp và giá trị riêng của mỗi tác phẩm.

Có người nhìn thấy những con số biết nói. Có người phát hiện những nghịch lý trong chính sách. Có người lại chú ý đến những phận người phía sau các sự kiện. Sự quan sát không chỉ bằng mắt mà còn bằng vốn sống, kinh nghiệm nghề nghiệp, sự nhạy cảm xã hội và trách nhiệm công dân. Những điều đó AI không thể tự nghĩ hay “tổng hợp” được.

Tác phẩm báo chí thực thụ luôn mang dấu ấn cá nhân của người viết

AI có thể nhận diện hình ảnh, phân tích xu hướng, nhưng không thể sở hữu trực giác nghề nghiệp, thứ được hình thành từ nhiều năm lăn lộn với thực tiễn. Đó là khả năng phát hiện vấn đề trước khi nó trở thành sự kiện, nhận ra giá trị của những chi tiết nhỏ mà người khác dễ dàng bỏ qua.

Ngoài ra, có thể thấy, điều làm nên sức sống lâu bền của phóng sự và điều tra còn nằm ở nghệ thuật kể chuyện. Một tác phẩm báo chí xuất sắc không chỉ cung cấp thông tin mà còn dẫn dắt người đọc đi qua những cung bậc cảm xúc, khiến họ suy ngẫm, đồng cảm và hành động. Chính vì vậy, AI có thể tạo ra những câu văn đúng ngữ pháp, mạch lạc và logic, nhưng nó không thể có được sự sáng tạo trong ngôn ngữ báo chí. Nó không thể giúp tác giả lựa chọn chi tiết đắt giá, xây dựng hình ảnh giàu sức gợi, tạo nên nhịp điệu riêng cho tác phẩm và truyền tải cảm xúc chân thực đến người đọc.

Công nghệ số có thể hỗ trợ nhưng không thể thay thế được sự dấn thân, góc nhìn hay "chất" riêng của nhà báo. Ảnh: Internet

Một phóng sự hay thường mang dấu ấn cá nhân rất rõ của người viết. Đọc tác phẩm, người ta có thể nhận ra phong cách của tác giả qua cách đặt vấn đề, sử dụng ngôn ngữ, góc tiếp cận hay cách xây dựng nhân vật. Đó là thứ "thương hiệu nghề nghiệp" mà không một thuật toán nào có thể sao chép hoàn toàn.

Tuy nhiên, cũng không thể phủ nhận vai trò của AI trong đời sống hiện nay, kể cả trong lao động báo chí. Có một thực tế, AI đang và sẽ trở thành công cụ hữu ích hỗ trợ nhà báo trong việc tìm kiếm thông tin, xử lý dữ liệu lớn, kiểm chứng tư liệu, phân tích xu hướng hoặc gợi mở ý tưởng.

Trong kỷ nguyên số, chúng ta không nên tìm cách đối đầu với AI mà là biết khai thác AI để nâng cao chất lượng tác phẩm báo chí. Nhà báo có thể sử dụng trí tuệ nhân tạo như một trợ lý đắc lực, nhưng không được để mình trở thành "người sao chép" những gì AI tạo ra.

Công nghệ càng phát triển, giá trị của yếu tố con người càng trở nên nổi bật. Bởi công chúng không chỉ cần thông tin nhanh, mà còn cần những góc nhìn độc đáo, những phát hiện mới, câu chuyện chân thực và cảm xúc có khả năng lay động lòng người.

AI có thể giúp báo chí nhanh hơn, nhưng không thể thay thế sự dấn thân. AI có thể tạo ra văn bản, nhưng không thể thay thế trải nghiệm. AI có thể mô phỏng ngôn ngữ, nhưng không thể sở hữu trái tim của người cầm bút. Và chừng nào báo chí vẫn cần những tác phẩm phóng sự, điều tra mang hơi thở cuộc sống, người đọc vẫn yêu thích cái “chất” riêng của nhà báo, chừng đó, vai trò, giá trị của nhà báo vẫn không thể thay thế.