Tượng đài “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh”

Những ngày qua, Hà Nội và các địa phương nô nức tổ chức nhiều hoạt động kỷ niệm 60 năm ngày Toàn quốc kháng chiến. Sống lại cùng không khí chiến đấu tại Hà Nội 60 năm về trước cùng các nhân chứng-những người đã ở vào ở độ tuổi “xưa nay hiếm” - chúng ta không khỏi day dứt chứng kiến tốc độ đô thị hóa đang diễn ra chóng mặt, thu hẹp dần không gian di tích các trận chiến đấu của quân và dân Hà Nội những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến-mốc quan trọng trong dòng chảy lịch sử chiến tranh cách mạng Việt Nam... Hà Nội-mảnh đất “di tích chồng lên di tích” - lại đứng trước bài toán: Làm sao bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa, tinh thần di tích lịch sử, di tích lịch sử cách mạng hướng đến mốc son 1000 năm...



Tâm sự của những người trong cuộc

Ông Nguyễn Trọng Hàm, Trưởng Ban liên lạc chiến sĩ quyết tử Liên khu 1 (Hà Nội)-người đã bỏ nhiều công sức sưu tầm các bức ảnh ghi lại hình ảnh những ngày chiến đấu ác liệt của quân và dân Liên khu 1 nói riêng, Hà Nội nói chung trong 60 ngày đêm Toàn quốc kháng chiến. Là một người con của Hà Nội, ông không khỏi bâng khuâng khi đi đến nhiều nơi kể cho những thế hệ sau về sự anh dũng, quả cảm của người Hà Nội vâng theo Lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng lên chống Pháp: Họ dũng cảm lắm! Nhiều người trốn gia đình trên mái nhà, trong tủ quần áo tự nguyện ở lại tham gia tự vệ và anh dũng ngã xuống lúc tuổi đời mới trên dưới đôi mươi…

Thế nhưng khi cùng đồng đội thăm lại “chiến trường xưa”, tìm lại những dấu tích ác liệt trận chiến đấu của đơn vị ông-tự vệ phố Hàng Thiếc với những vũ khí hết sức thô sơ kiên cường chống lại giặc Pháp trong 2 tuần trăng máu lửa năm 1946, ông không khỏi băn khoăn. “Con phố vẫn còn đây, những ngôi nhà mặt phố ken sát từng được đục thông nhau tạo thành những “lỗ” giao thông liên hoàn vẫn còn đây nhưng lớp trẻ bây giờ sống trên chính con phố ấy, ít biết về quá khứ anh hùng của những con người và những ngôi nhà trên chính con phố này”. Đã qua nhiều buổi nói chuyện với tuổi trẻ Thủ đô, họ im lặng lắng nghe, trân trọng những câu chuyện ông và lớp người như ông đã trải qua nhưng ông tin, để lớp trẻ hiểu kỹ hơn một thế trận liên hoàn trên dãy phố này, ông và đồng đội thiếu hẳn những minh hoạ cụ thể trên thực tế-những di tích.

Ông Nguyễn Hiền, một chiến sĩ quyết tử Liên khu 2 Hà Nội chiến đấu tại Chiến lũy Ô Cầu Dền, Hà Nội trong một tư liệu gửi đến chúng tôi mới đây cùng một băn khoăn: Làm sao thế hệ trẻ hiểu được đã từng có một chiến luỹ cao hơn chục mét án ngữ khoảng không gian bây giờ là một ngã tư lớn nối Đại Cồ Việt-Trần Khát Chân-phố Huế-Bạch Mai với những con người như ông đã anh dũng chiến đấu trong suốt 60 ngày đêm; đẩy lùi nhiều cuộc tiến công của địch được xe tăng, xe bọc thép, máy bay yểm trợ…

Những ai đã từng đến thăm Pháo đài Láng, Xuân Canh, Xuân Tảo không khỏi chạnh lòng khi những trận địa pháo đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam-hỏa lực quan trọng, biểu tượng sức mạnh của chiến tranh nhân dân Việt Nam giờ bị các công trình xây dựng của cá nhân, tập thể làm khuất lấp. Đứng trước những “pháo đài” xưa-di tích ngày nay, ít ai có thể hình dung được đây chính là nơi nã những phát đạn pháo đầu tiên vào doanh trại lính Pháp, mở màn cho chiến dịch 60 ngày đêm anh dũng của quân và dân Hà Nội hưởng ứng Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Không gian rộng hơn của mặt trận Hà Nội trong những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến còn phải kể đến những địa danh quan trọng khác: Nhà máy điện Yên Phụ, nơi theo mật lệnh đã có những tự vệ dũng cảm phá máy phát, tắt điện toàn thành phố làm hiệu lệnh cho Toàn quốc kháng chiến; làng Vạn Phúc, nơi Bác Hồ khởi viết Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến và chùa Trầm (Hà Tây) nơi đài Tiếng nói Việt Nam phát đi lời kêu gọi của Bác Hồ ngày 20-12-1946; rạp Tố Như (Chuông Vàng), nơi các Quyết tử quân làm lễ tuyên thệ trước giờ ra trận; Bắc Bộ phủ, chợ Đồng Xuân…



Phát huy giá trị văn hóa, tinh thần của di tích trong cuộc sống

Phải nói rằng, những năm qua Hà Nội đã có nhiều cố gắng trong việc trùng tu, tôn tạo và phát huy các giá trị văn hóa, tinh thần các di tích. Mỗi một di tích phát lộ, công tác tìm hiểu, nghiên cứu để có kế hoạch bảo tồn đã được quan tâm để có hướng bảo tồn… Các di tích lịch sử cách mạng như khu A Hoàng thành Thăng Long đã được mở cửa đón du khách tới tham quan. Đặc biệt, một số công trình văn hóa, điểm di tích liên quan đến 60 ngày đêm chiến đấu bảo vệ Thủ đô trong những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến của quân, dân Thủ đô tương xứng với tầm vóc của sự kiện đã được xây dựng (tượng đài Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh tại vườn hoa Vạn Xuân) cũng như công tác gắn biển di tích tại một số điểm di tích cụ thể… Vậy nhưng, bức tranh toàn cảnh về một Hà Nội anh dũng, hào hoa trong trận chiến 60 ngày đêm kìm chân thực dân Pháp ngay tại nội thành-một mốc đỏ trong dòng chảy lịch sử của Thủ đô ngàn năm chưa được khắc họa rõ nét, chưa đủ để các thế hệ sau biết đến và hình dung cụ thể về “Hà Nội cháy, khói lửa ngập trời” với một hệ thống các trận địa, các điểm quyết chiến đã từng diễn ra ở tất cả các mặt trận của Liên khu 1, Liên khu 2, Liên khu 3 năm xưa. Để có một tượng đài “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh” tương xứng với tầm vóc sự kiện, Hà Nội đã có nhiều cuộc tranh luận, mổ xẻ vấn đề để cuối cùng, một tượng đài đẹp đã được dựng tại vườn hoa Vạn Xuân với hình ảnh những chàng trai, cô gái Hà Nội hiên ngang chiến đấu bên những căn nhà, góc phố đổ nát vì bom đạn. Chúng ta cũng mơ ước và có quyền hy vọng rằng, tại một góc phố, ngôi nhà, con đường, ngõ chợ nào đó ở Hà Nội-những nơi đã từng diễn ra những trận đánh ác liệt trong 60 ngày đêm mở màn Toàn quốc kháng chiến cũng sẽ được tôn tạo, phục dựng lại cùng những chú giải rõ ràng để di tích trở thành một phần của cuộc sống-là những vật chứng, dẫn chứng sống động trước nhân dân Thủ đô, đồng bào cả nước, du khách nước ngoài, giúp họ thấy được một phần quá khứ của Hà Nội anh hùng-thành phố Vì hòa bình, thành phố phát triển hôm nay… Việc bảo tồn, tôn tạo di tích lịch sử nhà tù Hỏa Lò bên cạnh một Tháp Hà Nội cách đây chưa xa là một gợi ý có ý nghĩa! Cũng có ý kiến cho rằng, để tái hiện 60 ngày đêm chiến đấu bảo vệ Hà Nội mở đầu Toàn quốc kháng chiến, cần có hệ thống sa bàn riêng, thiết kế chi tiết để phục vụ công tác tuyên truyền, giáo dục, nhất là thế hệ trẻ ở một số bảo tàng trên địa bàn Thủ đô…

Trên con đường đi tới tương lai, có những di tích vật thể hiện hữu cùng với những câu chuyện, tấm gương, những kỷ niệm đã trở thành máu thịt truyền qua các thế hệ, trở thành giá trị thiêng liêng trong tâm thức mỗi người, trở thành lẽ sống, niềm tin, thành những bài học tạo thành sức mạnh nội lực, thành quyết tâm để xây dựng Thủ đô ngày càng giàu mạnh, văn minh… Đó cũng là cách để quá khứ hào hùng của Hà Nội nói riêng, đất nước Việt Nam trường tồn cùng dân tộc.



ĐỨC NGHĨA