Lễ hội đền Kỳ Cùng - Tả Phủ (đã được công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015) được xem là điểm hẹn văn hóa ở xứ Lạng khi hòa mình vào dòng người du xuân, trẩy hội, du khách được đắm chìm trong bầu không khí đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc vùng biên cương Tổ quốc.

Lạng Sơn là mảnh đất đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc, với các dân tộc sinh sống trên địa bàn: Tày, Nùng, Kinh, Dao, Hoa, Mông, Sán Chay, trong đó chiếm tỷ lệ đông nhất là người Tày và người Nùng. Hằng năm, tỉnh có khoảng 300 lễ hội được công nhận và tập trung vào tháng Giêng,

Trong đó lễ hội có quy mô lớn nhất, thu hút đông đảo người dân và du khách nhất là lễ hội đền Kỳ Cùng (hiện nay thuộc phường Đông Kinh) và lễ hội đền Tả Phủ (hiện nay thuộc phường Kỳ Lừa). Lễ hội nhằm tri ân công đức của Quan lớn Tuần Tranh (thờ tại Đền Kỳ Cùng) và Tả đô đốc Hán quận công Thân Công Tài (thờ tại Đền Tả Phủ). Hằng năm, lễ hội này thu hút khoảng 900.000 lượt du khách trong 5 ngày diễn ra lễ hội.

Độc đáo nghi lễ rước kiệu

Đền Kỳ Cùng (hay còn gọi là Quan Lớn Tuần Tranh) tọa lạc ở đầu cầu bên tả ngạn sông Kỳ Cùng, thuộc phường Vĩnh Trại, thành phố Lạng Sơn, tỉnh Lạng Sơn. Ngôi đền này đã có từ rất lâu đời và là một trong những địa điểm văn hóa tâm linh của vùng đất Lạng Sơn. Đền Kỳ Cùng, ban đầu là nơi thờ thủy thần Giao Long, vị thần cai quản vùng đất, cầu mong mưa thuận gió hòa. Đền từng được các triều vua Lê, Nguyễn sắc phong và là nơi các sứ bộ dừng chân cúng bái trước khi qua biên giới.

Theo thời gian, đền trở thành nơi thờ Quan Lớn Tuần Tranh, vị quan thời Trần trấn ải biên thùy. Lễ rước bát hương Quan Lớn Tuần Tranh là một phần quan trọng của lễ hội đền Kỳ Cùng - Tả Phủ. Vào giờ Ngọ ngày 22 tháng Giêng, đoàn rước xuất phát từ đền Kỳ Cùng, đi qua các con phố trung tâm đến đền Tả Phủ.

 Kiệu rước bát hương Quan Lớn Tuần Tranh.

Đoàn rước bao gồm các "Đồng nam" (người rước kiệu), "Đồng tử" (người khiêng đỉnh) là những thanh niên trai tráng mặc trang phục lễ hội. Ngoài ra còn có sự tham gia của các cô đồng, tượng trưng cho tín ngưỡng thờ Mẫu.

Khi đoàn rước đi qua, người dân hai bên đường thường chuẩn bị mâm lễ trước cửa nhà để cầu bình an và tài lộc. Đoàn múa lân, múa rồng cũng góp phần làm cho lễ hội thêm phần náo nhiệt và sôi động. Khi đi qua các ngã ba, đoàn rước thực hiện nghi lễ quay kiệu 3 lần trước khi di chuyển tiếp. Nghi lễ này thường có khoảng 20 đồng nam thay phiên nhau thực hiện.

Kiệu quay 3 vòng tại các ngã ba. 

Lễ hội đền Kỳ Cùng - Tả Phủ không chỉ có phần lễ rước kiệu mà còn có nhiều hoạt động vui chơi, giải trí hấp dẫn. Trong suốt 5 ngày diễn ra lễ hội, du khách sẽ được hòa mình vào không khí vui tươi, nhộn nhịp với các trò chơi dân gian như cờ người, chọi chim, đẩy gậy, múa sư tử, hát giao duyên...

Đề cao đạo lý tốt đẹp của dân tộc

Theo truyền thuyết, ông Tuần Tranh là một quan tướng nhà Trần được nhậm chức Tuần ở huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương, sau đó triều đình nhà Trần cử lên trấn thủ Lạng Sơn. Trong thời gian ở tại Lạng Sơn, ông chỉ huy đánh giặc, do quân lính của ông ốm đau nhiều, lực lượng yếu mỏng, thiệt mạng rất nhiều nên đã bị thua.

Thừa cơ, một số gian thần dâng sớ vu oan cho ông tội dâm ô, tư thông với giặc phản quốc cầu vinh. Đức vua nghe lời nịnh thần, ban án tử hình ông. Chính vì nỗi oan này và để giữ thanh danh cho mình ông đã nhảy xuống sông Kỳ Cùng tự tử để chứng minh sự trong sạch.

Về sau, nỗi oan khuất của ông được một vị tướng nhà Lê là Tả đô đốc Hán quận công Thân Công Tài (được thờ tại đền Tả Phủ) dày công tìm hiểu, đứng ra chứng minh, hóa giải, minh oan. Cảm kích trước công ơn và tấm lòng nghĩa hiệp của Hán quận công Thân Công Tài, cho nên trong lễ hội truyền thống của đền khi xưa (lễ hội đền Kỳ Cùng - Tả Phủ ngày nay) người dân địa phương đã rước kiệu đón và đưa bát hương Quan lớn Tuần Tranh từ đền Kỳ Cùng lên đền Tả Phủ dự lễ hội, thăm hỏi, tạ ơn Hán Quận Công Thân Công Tài.

Điều này không chỉ giải thích cho mối liên hệ mật thiết của lễ hội đền Kỳ Cùng - đền Tả Phủ, mà còn thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, hàm ơn - trả nghĩa, sự tôn kính, tưởng nhớ công đức của các bậc tiền nhân, những người có công với dân, với nước.

Nhân dân kính lễ khi đoàn rước kiệu đi qua.

Lễ hội Đền Kỳ Cùng trong dịp đầu năm là một trong những ngày hội văn hóa lớn, đặc sắc của xứ Lạng, vào ngày 22 và 27 khi có hoạt động rước kiệu các gia đình trên đường đi sẽ bày mâm lễ để cầu bình an, cầu tài, cầu lộc.

Những năm gần đây, các hoạt động bảo tồn văn hóa dân gian được đẩy mạnh nhân dịp lễ hội lớn nhất tỉnh này như: Thi “Hương sắc ẩm thực xứ Lạng”; Giao lưu hát then, thi lấy cỏ (các hình thức văn nghệ dân gian của đồng bào Tày - Nùng); lễ hội đua bè mảng; thi múa Lân - Sư - Rồng; thi hát Chầu Văn… Riêng trong ngày đầu của lễ hội, tỉnh Lạng Sơn đón khoảng 300.000 lượt khách.

 
Hội thi giã bánh giầy, bánh ngải truyền thống nhân lễ hội đền Kỳ Cùng 2026. 

Đây là dịp để nhân dân các dân tộc xứ Lạng gặp gỡ tụ hội vui chơi, ca hát, thực hiện những nghi lễ cầu cúng, mong đạt được những ước vọng về một cuộc sống tốt đẹp may mắn cho một năm mới no đủ, hạnh phúc.

Nơi đây không chỉ là nơi người dân gửi gắm niềm tin và cầu mong bình an, mà còn là minh chứng cho sự trường tồn của những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam.