Chùa Đào Xuyên - lưu dấu văn hóa, lịch sử

Chùa Đào Xuyên (tên chữ là Thánh Ân tự) là một trong những ngôi chùa cổ tiêu biểu của vùng đất phía Đông Hà Nội. Theo bia đá dựng từ năm 1632, chùa đã tồn tại từ trước thế kỷ 17, thuộc phái Lâm Tế, dòng Đại Thừa. Ngôi chùa còn được biết đến với tên gọi “Chốn tổ Đào Xuyên” vì gắn với việc thờ vị sư tổ có công lập hội Sơn Môn tại Bắc Ninh.

Toàn cảnh chùa Đào Xuyên. Ảnh: THU HIỀN

Qua nhiều lần trùng tu, ngôi chùa vẫn giữ được nguyên vẹn tổng thể kiến trúc “nội đinh, ngoại quốc”. Tiền đường hướng phía Đông Nam với lối thiết kế 7 gian 2 dĩ cổ truyền. Nối với tiền đường là thượng điện gồm 5 gian xây dọc theo hình chữ “đinh”. Hai dãy hành lang gồm 12 gian, nối từ tiền đường đến nhà tổ tạo thành chữ “quốc”. Cách tổ chức không gian ấy vừa tạo nên sự uy nghiêm và chiều sâu cho chùa, vừa đáp ứng công năng sinh hoạt tôn giáo.

Tại chùa hiện lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị. Chùa còn hai bia đá có niên đại từ thế kỷ 17 và 6 bia có niên đại từ thời Vua Tự Đức đến thời Vua Bảo Đại cùng số lượng lớn tượng mang phong cách nghệ thuật thế kỷ 16-19. Nổi bật trong số đó là tượng Quan Âm thiên thủ thiên nhãn có niên đại thế kỷ 16, được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2015.

Tượng bằng gỗ mít, được sơn son thếp vàng, khắc họa Quan âm có 42 cánh tay lớn phía trước và hơn 600 tay nhỏ xếp thành nhiều lớp, tạo thành vòng hào quang tỏa rộng 1,55m. Khuôn mặt tượng đầy đặn, hiền hậu, mang đậm nét nhân chủng học của người Việt, thể hiện sự Việt hóa các hình mẫu tâm linh. Tượng trong tư thế tham thiền nhập định trên tòa sen hai lớp có độ cao 0,5m được tạo nên bởi 13 cánh hoa chính, 13 cánh hoa phụ và 20 cánh cách điệu.

Đặc biệt, lịch sử chùa Đào Xuyên còn gắn liền với những năm tháng cách mạng. Giai đoạn năm 1941-1945, chùa là cơ sở hoạt động bí mật của Trung ương Đảng và Xứ ủy Bắc Kỳ, đồng thời là nơi đặt cơ quan bí mật của Huyện ủy Gia Lâm và đào tạo cán bộ. Thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, máy in được đặt tại hai gian thờ Mẫu của chùa để in và phân phối tài liệu tuyên truyền cách mạng. Chùa cũng có hầm bí mật để che giấu, bảo vệ cán bộ. Sư cụ Thích Thông Thiết, nguyên trụ trì của chùa, được Nhà nước công nhận là liệt sĩ vì đã hy sinh trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. 

Với bề dày lịch sử, chùa được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia vào năm 1990. Năm 2016, ngôi chùa vinh dự được gắn biển Di tích lịch sử cách mạng.

Đồng chí Dương Đăng Hòa, Phó chủ tịch UBND xã Bát Tràng cho biết, công tác bảo tồn và phát huy giá trị chùa Đào Xuyên luôn được địa phương chú trọng. Khu vực từng đặt máy in nay là nhà lưu niệm trưng bày tư liệu, hình ảnh về những năm tháng gắn liền với các hoạt động cách mạng tại chùa. Bảng giới thiệu tích hợp mã QR được bố trí để du khách dễ dàng tra cứu thông tin. Bên cạnh đó, tài liệu về các hiện vật tại chùa đều được số hóa 2D và tích hợp đồng bộ vào thư viện số của ngành văn hóa Hà Nội nhằm phục vụ công tác bảo tồn, nghiên cứu.

Không chỉ là không gian sinh hoạt tín ngưỡng, chùa Đào Xuyên còn là nơi lưu giữ nhiều câu chuyện về văn hóa, lịch sử của đất nước. Ngày nay, các giá trị ấy được gìn giữ và giới thiệu bằng những cách gần gũi hơn, để ngôi chùa tiếp tục là một địa chỉ để người dân tìm về với lịch sử, văn hóa của quê hương.