Hát quan họ trong ngày hội xuân

Qua nhiều lần "tương phùng tương ngộ", tôi may mắn được tham dự một canh hát tại nhà chị Nguyễn Kim Quýnh-Chủ nhiệm câu lạc bộ (CLB) quan họ làng Đương Xá, xã Vạn An, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh.

Mặn nồng tiếp khách đường xa, chủ nhà "đãi khách" bằng giọng hát mộc của liền anh, liền chị, những người vốn quen với ruộng lúa bờ tre, song cũng thật dịu dàng đằm thắm trong nét duyên quan họ. Dự cuộc vui hôm ấy còn có thêm cặp liền chị Khen-Hài làng Diềm Xá, liền anh Dứa-Lụt làng Châm Khê. "Đôi tay nâng lấy cơi trầu, trước mời quý khách sau mời đôi bên, Em là con gái Bắc Ninh…", lời mời nước, mời trầu cất lên, du khách như thể được dẫn dụ bước vào một "cõi riêng" của người quan họ với nhiều cung bậc khác nhau.

Giữ vai trò "bà bầu" của CLB, chị Quýnh phấn khởi cho biết, chỉ tính riêng năm 2006 đã có gần 20 canh hát được tổ chức tại gia đình theo nguyện vọng của du khách trong và ngoài nước, "mình làm như vậy cũng là góp phần giữ gìn và bảo tồn vốn di sản văn hóa của quê hương". Tuy nhiên, để có được "hữu xạ tự nhiên hương" thì CLB quan họ Đương Xá đã có một "lưng vốn" kha khá với thời gian hoạt động vừa tròn 16 năm. Năm 1990, hai vợ chồng chị Quýnh cùng nghỉ hưu và bắt đầu cuộc hành trình tìm về những giá trị của văn hóa quan họ. Bao ngày tháng, anh Cách chồng chị rong ruổi trên chiếc xe đạp cùng máy ghi âm đến các làng quan họ cổ quanh vùng Yên Phong, Tiên Du, thành phố Bắc Ninh để "tầm sư học quan họ" từ các bậc nghệ nhân. Tháng 2-1991, anh chị đứng ra thành lập CLB Quan họ Đương Xá, mời nghệ nhân về dạy hát và "Chiêu hiền đãi sĩ" bằng chính đồng lương hưu trí của mình. Ngôi nhà của gia đình đã trở thành đại bản doanh của CLB từ đấy.

“Nghề chơi nào cũng lắm công phu”, ở Đương Xá bấy lâu người biết hát quan họ khá đông, nhưng số gia nhập CLB quan họ làng thì không nhiều lắm. Ngày mới đi vào hoạt động, CLB có 10 thành viên, có cả bậc liền chị cao niên (trên 75 tuổi): Phạm Thị Sáu và Nguyễn Thị Đáp. Người trẻ nhất là Nguyễn Thị Mến 18 tuổi (sau này là con dâu chị Quýnh). Nếu như không giàu đam mê và tình yêu quan họ, người ta sẽ ngậm ngùi "bỏ cuộc chơi”. Là một làng quan họ cổ, song vì tâm lý e ngại “đàn hát xướng ca”, nhiều gia đình không muốn cho người thân tham gia. Do vậy, các thành viên phải vượt qua hàng rào tâm lý, sắp xếp ổn thỏa công việc cũng như chu toàn bổn phận của vợ, chồng, con cái. Đến nay, CLB đã có 40 thành viên với ba thế hệ cùng chung sức “nâng tầm quan họ”. Sau những nỗ lực miệt mài, CLB đã “sở hữu” một gia tài gồm hơn 200 bài quan họ cổ cùng nhiều bài do anh Cách đặt lời mới. 9 năm tham gia hội diễn văn nghệ quần chúng huyện Yên Phong, CLB đều giành giải nhất. Tại Hội thi hát quan họ đầu xuân do Sở Văn hóa-Thông tin tỉnh Bắc Ninh tổ chức định kỳ hằng năm, quan họ Đương Xá luôn gặt hái được nhiều thành công. Cặp liền chị Mến-Thu, Hòa-Hợp đoạt giải nhất lứa tuổi trẻ hát 50 bài năm 2000 và năm 2003. Lớp trung tuổi, liền chị Nguyễn Hồng Mến-Thang Thị Oanh đoạt giải nhất hát đối 120 bài năm 2001, cặp liền anh Nguyễn Hải Ninh-Nguyễn Văn Hiển giải nhất hát đối 150 bài năm 2002. Năm 2006, cặp Đặng Thị Huệ-Nguyễn Thị Thu giành giải ba hát đối 150 bài quan họ cổ.

Bí quyết thành công của CLB không ngoài tinh thần ham học hỏi và tính khiêm nhường của người quan họ. Dịp này, công việc bề bộn, song các thành viên vẫn duy trì tập luyện thường xuyên vào buổi tối, chuẩn bị cho “Quan họ du xuân”. "Năm ngoái giải ba năm nay phải đạt cao hơn”, liền chị Huệ-Thu cùng đặt quyết tâm. Vượt lên những trở ngại ban đầu, chị Huệ đã 10 năm gắn bó với CLB. Văn hóa quan họ dường như tạo cho con người ta sống nhân ái, chan hòa, trọn nghĩa vẹn tình hơn. Chẳng thế mà nhiều năm nay, bốn thế hệ "Tứ đại đồng đường" trong gia đình chị luôn sống êm ấm, hòa thuận và hạnh phúc.

Mỗi khi vào cuộc chơi, người quan họ thường có câu "hát cho đến tàn canh mãn võ chưa thôi". Nói vậy, nhưng canh hát nào cũng có điểm dừng đúng lúc, để "dùng dằng kẻ ở người về" hẹn ngày tái ngộ.