Cần thiết nhưng không vội vàng

QĐND - Tròn một tháng sau khi Thành nhà Hồ của Việt Nam được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới trong kỳ họp lần thứ 35 tại Pa-ri, Pháp (ngày 27-6), chúng tôi đã có cuộc hành trình về xứ Thanh. Kết nối di sản thế giới Thành nhà Hồ với Khu di tích lịch sử Lam Kinh - Suối cá Cẩm Lương - Khu di tích lịch sử Hàm Rồng - bãi biển Sầm Sơn… được UBND tỉnh Thanh Hóa nhận định là chiến lược để phát triển văn hóa, du lịch của tỉnh nhà.

1. Từ thành phố Thanh Hóa, theo tỉnh lộ 15A đi về hướng tây 51km, Khu di tích lịch sử (DTLS) Lam Kinh, huyện Thọ Xuân - nơi khởi nghiệp của nhà hậu Lê trong lịch sử Việt Nam, gắn liền với bản anh hùng ca đánh đuổi giặc Minh hiện ra khác xa so với hình ảnh Lam Kinh cách đây hai năm chúng tôi tới mảnh đất này. Hai năm trước Lam Kinh như một công trình ngổn ngang gỗ, gạch… của dự án phục hồi, tôn tạo tổng thể khu di tích do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Thời điểm này, 23/50 hạng mục công trình trùng tu, tôn tạo Khu DTLS Lam Kinh đã hoàn thành, như: 5 tòa nhà thái miếu; phục hồi khu rừng Lam Kinh; trồng cây tôn tạo cảnh quan khu điện, khu lăng và bảo vệ môi trường sinh thái…

Khu DTLS Lam Kinh đã hoàn thành giai đoạn 1 dự án trùng tu, tôn tạo.

Trong quy hoạch phân khu Khu DTLS Lam Kinh mới được UBND tỉnh Thanh Hóa xây dựng, công trình “Bảo tồn và phỏng dựng Chính điện khu DTLS Lam Kinh” được ưu tiên, lễ khởi công xây dựng công trình này đã diễn ra vào đúng ngày Lễ hội Lam Kinh (22-8-2010) với tổng vốn đầu tư hơn 135 tỷ đồng, do Trung ương hỗ trợ từ nguồn kinh phí kỷ niệm 1000 năm Thăng Long-Hà Nội. Công trình gồm 3 tòa điện: Tiền điện, Trung điện và Hậu điện (Điện Quang Đức, Điện Sùng Hiếu và Điện Diên Khánh).

Theo lời của ông Trịnh Đình Dương-Trưởng ban quản lý Khu DTLS Lam Kinh, nhiều đánh giá của các nhà khoa học cho rằng khu DTLS bước đầu đã phục hồi được diện mạo xưa, trở thành sản phẩm văn hóa giúp các thế hệ hiện tại và mai sau có thêm cái nhìn toàn diện hơn về lịch sử, văn hóa cũng như kiến trúc, mỹ thuật đặc sắc, tiêu biểu của một giai đoạn lịch sử.

2. Tiếp nối hành trình, chúng tôi đi dọc con đường nối Khu DTLS Lam Kinh qua huyện Yên Định để tới Thành nhà Hồ thuộc huyện Vĩnh Lộc. Thành nhà Hồ được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới với những tuyên bố giá trị độc đáo có một không hai và cả những bí ẩn về quá trình xây dựng thành đến nay vẫn chưa có lời giải (xây dựng chỉ trong 3 tháng). Thành nhà Hồ biểu hiện sự giao lưu quan trọng các giá trị ảnh hưởng Nho giáo Trung Hoa đối với một biểu tượng vương quyền tập trung ở thời kỳ cuối thế kỷ 14, đầu thế kỷ 15. Thành thể hiện những bước phát triển mới trong phong cách kiến trúc trên phương diện kỹ thuật, quy hoạch đô thị trong môi trường Đông Nam Á, tận dụng triệt để điều kiện thiên nhiên xung quanh và đưa thêm vào các công trình, cảnh quan đô thị của mình những yếu tố riêng biệt của Việt Nam và Đông Nam Á. Đây là một ví dụ nổi bật về một quần thể kiến trúc giữa một cảnh quan thiên nhiên, minh chứng cho sự phát triển nở rộ của Tân Nho giáo thực hành cuối thế kỷ 14 của Việt Nam ở một thời kỳ mà tư tưởng này đã lan rộng khắp Đông Nam Á và trở thành một triết lý có tầm ảnh hưởng lớn đối với việc cai trị trong khu vực. Việc sử dụng những khối đá lớn chứng tỏ sức mạnh tổ chức của một nhà nước Tân Nho giáo, cho thấy sự giao lưu về kỹ thuật xây dựng trong khu vực Đông Nam Á và sự thay đổi hướng trục chính làm nên điểm khác biệt về thiết kế của Thành nhà Hồ so với các chuẩn mực Trung Hoa.

Thành nhà Hồ - Di sản văn hóa thế giới vẫn còn nhiều bí ẩn.

Tròn một tháng, sau khi Thành nhà Hồ trở thành Di sản văn hóa thế giới, Tiến sĩ Đỗ Quang Trọng-Trưởng ban quản lý Thành nhà Hồ cho biết không gian của Thành nhà Hồ vẫn yên bình như điều vốn có của di sản này từ nhiều năm nay. Chỉ có một số thay đổi quanh di sản này, đó là việc Ban quản lý đã di dời phòng trưng bày các hiện vật khai quật qua các cuộc khảo cổ Thành nhà Hồ sang khu đất bên trái của cổng thành phía Nam cũng là điểm đón du khách tới thăm Thành nhà Hồ. Trục đường chữ thập trong thành, trước đây là con đường dân sinh nay không còn cảnh đi lại tấp nập của công nông, xe cơ giới nữa mà dành cho người đi bộ hoặc xe đạp. Người dân sống quanh thành niềm nở hơn khi thấy du khách tới thăm.

Mới đây, Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa đã đưa ra những cam kết với UNESCO trong việc bảo tồn và phát triển Di sản văn hóa thế giới Thành nhà Hồ, như: Xây dựng chương trình khảo cổ, phòng ngừa và xử lý thảm họa nước để bảo quản thành; đưa danh lam thắng cảnh liên quan đến Thành nhà Hồ vào quy hoạch phát triển văn hóa du lịch của Thanh Hóa…

3. Lam Kinh và Thành nhà Hồ là hai di sản lớn nhất của Thanh Hóa. Nhưng thực tế, như lời ông Nguyễn Hữu Nhẫn, Phó giám đốc Sở Văn hóa-Thể thao và Du lịch tỉnh Thanh Hóa, đến thời điểm này Di sản Thành nhà Hồ hay Khu DTLS Lam Kinh đều chưa có bất cứ công ty du lịch nào của Việt Nam hay quốc tế đưa vào tua. Khách đến các điểm này đều tự phát.

Khó thu hút khách đến với các di tích, di sản của Thanh Hóa hiện tại chính là đường giao thông. Từ trung tâm thành phố Thanh Hóa tỏa đi tới hai di tích kể trên đều hơn 50km, đường đi lại khó khăn, các sản phẩm du lịch hầu như không có. Vậy nên, lâu nay khách đến với hai di tích này phần lớn là các đoàn nghiên cứu và sinh viên.

Được biết, trong ý tưởng “Hành trình qua những kinh đô Việt cổ” do Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch, Tổng cục Du lịch Việt Nam đề xướng đã có chuyến khảo sát từ năm 2010, Lam Kinh là điểm nhấn trong hành trình này. Tuy nhiên, trên thực tế thì Lam Kinh vẫn lặng lẽ.

Kết nối di sản - tạo những tua tuyến du lịch đang được Thanh Hóa đẩy nhanh tiến độ, sau khi Thành nhà Hồ được công nhận là Di sản văn hóa thế giới. Ông Nguyễn Hữu Nhẫn cho biết, tỉnh Thanh Hóa đang đẩy nhanh tiến độ lập đề án bảo tồn và phát huy những giá trị lịch sử văn hóa, đặc biệt là di sản Thành nhà Hồ trình lên Thủ tướng. Trong đề án này, Thành nhà Hồ được phục hồi một số hạng mục quan trọng như Hào thành, Đàn tế Nam Giao, đường Hoa Nhài. Cùng với đó, Thanh Hóa hoàn thiện hồ sơ đề nghị Khu DTLS Lam Kinh, Di tích Thành nhà Hồ là các di tích quốc gia đặc biệt; kết hợp phục hồi lại các sản phẩm du lịch như hò Xuân Phả, chè lam Phủ Quảng… để sớm đưa những tua tuyến du lịch của Thanh Hóa có những sản phẩm du lịch kết hợp hấp dẫn.

Tuy nhiên, kết nối di sản văn hóa với mục đích kinh tế du lịch đang tồn tại hai mặt của vấn đề. Đã không ít người phải thốt lên: "Thà cứ để di sản lặng lẽ ngủ yên trong lòng đất còn hơn phơi bày lên tất cả mà thiếu bàn tay chăm sóc của người có hiểu biết và có tâm huyết. Đề phòng hơn nữa là những sản phẩm du lịch "ăn theo" sôi động, ầm ào, bề thế, "nuốt chửng" di sản ông cha để lại vốn nhỏ bé, khiêm nhường, hòa hợp với thiên nhiên...". Lo ngại đó cũng là thành ý, thành tâm, mà các địa phương có di sản quý như Thanh Hóa cần chú ý trong quá trình bảo tồn, khai thác di sản. Việc kết nối di sản ở Thanh Hóa là chính đáng và cần thiết nhưng không vì thế mà làm một cách vội vàng, tổn thương đến di sản. Trong hành trình di sản xứ Thanh, những di sản liên quan đến lịch sử cách mạng trong thời đại Hồ Chí Minh cần chú trọng đặc biệt để xác định điểm đứng, tầm nhìn cho du khách, trước hết là thế hệ trẻ của Thanh Hóa và cả nước.

Bài và ảnh: VƯƠNG HÀ