Trong hệ thống di sản cung đình triều Nguyễn, Cửu đỉnh là một trong những công trình mang tính biểu tượng cao nhất, vừa thể hiện quyền lực tối thượng của vương triều, đồng thời cũng phản ánh thế giới quan và tư tưởng chính trị của nhà nước phong kiến Việt Nam nửa đầu thế kỷ 19. Được Vua Minh Mạng cho đúc trong khoảng thời gian từ năm 1835 đến 1837 và đặt trang trọng trước Thế Miếu trong Hoàng thành Huế, điểm đặc sắc nhất của những chiếc đỉnh đồng này là 153 bức chạm khắc với nhiều đề tài khác nhau liên quan đến con số 9: 9 ngọn núi, 9 con sông, 9 loài chim, 9 loài cây lương thực, 9 loại rau, củ, 9 loài hoa, 9 loại cây lấy quả, 9 loại dược liệu quý, 9 loại cây thân gỗ, 9 loại vũ khí chiến trận, 9 loại thuyền bè, xe cộ, cờ... Trong hệ thống hình tượng vô cùng đa dạng và phong phú ấy, con ngựa xuất hiện trên hai chiếc đỉnh thuộc hai bộ khác nhau. Ngựa với chữ đề là “mã” thuộc về bộ động vật, xuất hiện trên Anh đỉnh và ngựa trong cỗ xe tứ mã với tiêu đề là “xa” thuộc bộ phương tiện đi lại, xuất hiện trên Huyền đỉnh. Điều này cho thấy ngựa có một tầm quan trọng đối với triều đình nhà Nguyễn.

Trong lịch sử phong kiến xưa, ngựa là phương tiện di chuyển nhanh nhất, đóng vai trò thiết yếu trong chiến tranh, giao thông và nghi lễ. Đối với nhà Nguyễn-một vương triều chú trọng xây dựng bộ máy hành chính tập quyền và quân đội chính quy-ngựa không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn trở thành biểu tượng của sức mạnh quốc gia và trật tự xã hội. Chính vì vậy, việc đưa hình tượng ngựa vào hệ thống chạm khắc trên Cửu đỉnh không phải là sự lựa chọn ngẫu nhiên mà nhằm đề cao biểu tượng này một cách có chủ đích.

Hình tượng xa - xe tứ mã chạm khắc đồng trên Huyền đỉnh - Cửu đỉnh triều Nguyễn, năm 1837. Ảnh: HIỀN TRANG

Bức chạm khắc con ngựa trên Anh đỉnh là một chú tuấn mã khỏe khoắn, cân đối, khoe ra những quý tướng. Các nghệ nhân triều Nguyễn không miêu tả ngựa theo hướng cách điệu, hoa mỹ thường thấy trong vô số bức chạm khắc cổ trước đó ở đình làng hay các miếu, điện mà là con ngựa tả thực không được đóng yên cương, mang dáng vẻ hoang dã, tự do, với đầy đủ sức mạnh nội tại. Tuy nhiên, nó lại toát lên thần thái đã được thuần dưỡng gắn liền với việc tuyển ngựa nghiêm ngặt của triều Nguyễn.

Trong bối cảnh triều Nguyễn, ngựa còn gắn liền với quân đội và là phương tiện di chuyển. Việc truyền tin, điều quân, tuần tra hay tổ chức nghi lễ đều cần đến ngựa. Do đó, hình tượng con ngựa trên Cửu đỉnh có thể được hiểu như biểu trưng cho khả năng vận hành thông suốt của bộ máy nhà nước, cho sự nhanh nhạy và hiệu quả trong quản lý quốc gia. Đặt trong tổng thể các hình tượng núi sông, biển cả và sản vật, con ngựa đại diện cho yếu tố động, cho sự chuyển dịch và phát triển, góp phần hoàn thiện bức tranh toàn cảnh về một quốc gia năng động.

Cùng với bức “mã” thì “xa”-tức hình tượng xe tứ mã-là một tác phẩm chạm khắc mang tính bổ sung thêm vào ý nghĩa biểu tượng về quyền lực và nghi lễ. Trong triều Nguyễn, xe ngựa chính là biểu tượng của vua chúa. Đặc biệt là xe tứ mã-xe 4 con ngựa kéo, thường chỉ xuất hiện trong những dịp trọng đại và dành cho những nhân vật có địa vị cao nhất. Việc khắc hình xe ngựa trên Cửu đỉnh cho thấy triều Nguyễn muốn nhấn mạnh đến tính chính danh, sự uy nghi và trật tự nghiêm ngặt của vương quyền. Bên cạnh đó, hình ảnh chiếc xe ngựa này còn cho thấy dấu ấn của triều Nguyễn, ít nhiều chịu ảnh hưởng của loại xe ngựa phương Tây, rất phổ biến dưới thời Gia Long.

Có thể thấy, trong tổng thể những bức chạm khắc trên Cửu đỉnh, những bức chạm khắc ngựa đã góp phần cấu thành nên ngữ nghĩa của di sản độc đáo này. Cùng với các biểu tượng núi và sông đại diện cho lãnh thổ, vũ khí biểu trưng cho khả năng phòng vệ, thuyền bè gắn với giao thông và thương mại, ngựa và xe ngựa chính là sự kiện toàn về hình ảnh một quốc gia thịnh trị. Chúng không chỉ kể câu chuyện về thiên nhiên hay đời sống vật chất mà còn phản ánh một tư duy chính trị nhất quán về việc xây dựng một quốc gia thống nhất, có trật tự, sức mạnh và được vận hành hiệu quả dưới sự lãnh đạo của nhà vua.

Trên Cửu đỉnh triều Nguyễn, hình tượng ngựa là sự kết tinh của nhiều tầng ý nghĩa: Từ đời sống thực tiễn đến tư tưởng chính trị, từ sức mạnh quân sự đến trật tự xã hội và nghi lễ cung đình. Những bức chạm khắc đồng này dẫu chỉ là một trong số những biểu tượng ngựa được triều Nguyễn sử dụng nhưng lại là những tác phẩm đặc sắc trên cả phương diện tạo hình lẫn chủ đề ý nghĩa. Cửu đỉnh là biểu tượng cho linh khí trường tồn và hình tượng ngựa góp một giá trị quan trọng cho ý niệm về sự vững mạnh của một quốc gia độc lập. Một thông điệp còn mãi với thời gian./.