Văn hóa soi đường - điểm tựa quan trọng nhất

Ngày 24-11-1946, tại Hội nghị Văn hoá toàn quốc lần thứ nhất, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”. Hiểu theo tinh thần ấy, văn hóa không đi sau phát triển để “minh họa”, mà đi trước để định hướng. Người cũng sớm nhìn thấy tính chiến đấu của lĩnh vực này khi khẳng định:”Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận”. Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng từng nhấn mạnh tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc ngày 24-11-2021: “Văn hóa là hồn cốt của Dân tộc, nói lên bản sắc của Dân tộc. Văn hóa còn thì Dân tộc còn”. Những định hướng ấy cho thấy một chân lý xuyên suốt: công nghệ có thể thay đổi phương thức sinh hoạt, nhưng bản sắc mới quyết định dân tộc đó là ai. Một quốc gia có thể đi rất nhanh trong chuyển đổi số, nhưng nếu đánh mất hồn cốt thì càng đi nhanh càng xa chính mình.

Mỗi ngày, hàng chục triệu người Việt Nam lướt mạng xã hội, xem video ngắn, nghe nhạc trực tuyến và trò chuyện với các trợ lý trí tuệ nhân tạo (AI). Phần lớn nội dung họ tiếp nhận được chọn lọc không phải bởi cha mẹ, thầy cô hay cộng đồng, mà bởi thuật toán, bởi trí thông minh nhân tạo của các nền tảng xuyên biên giới. Đó là một thay đổi sâu sắc về cách văn hóa được trao truyền. Câu hỏi đặt ra vì thế rất cụ thể, trong dòng chảy số ấy, bản sắc Việt Nam sẽ bị cuốn trôi, hay trở thành dòng chảy riêng, đủ sức lan tỏa ra thế giới? Câu trả lời nằm ở tầm nhìn, bản lĩnh và hành động của chính chúng ta hôm nay.

Người dân TP Hồ Chí Minh tham quan không gian “Nhà triển lãm số 158ED Đồng Khởi”. Ảnh: Thu Hương - TTXVN 

Không gian số – mảnh đất mới của bản sắc văn hoá dân tộc

Chuyển đổi số đem lại cho văn hóa Việt Nam những cơ hội chưa từng có, khi di sản được số hóa có thể “song hành” với bảo tàng thực; một làn nghề, một điệu dân ca có thể đến với khán giả ở mọi châu lục chỉ sau một cú nhấp chuột. Nhiều chương trình nghệ thuật đậm bản sắc dân tộc đã thu hút đông đảo người trẻ trên nền tảng số, cho thấy giá trị truyền thống hoàn toàn có thể “sống” trong hình thức mới.

Tại Phiên họp thứ hai của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam ngày 13-7-2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra yêu cầu cao hơn việc “đưa lên mạng” không gian văn hóa với khẳng định: “Không gian số không chỉ là nơi đưa các giá trị văn hóa lên môi trường mới, mà phải trở thành không gian để văn hóa Việt Nam hiện diện, được nhận biết, được yêu thích, được lan tỏa và có khả năng tham gia định hướng giá trị xã hội”.

Người đứng đầu Đảng và Nhà nước cũng yêu cầu “chuyển từ không gian văn hóa truyền thống sang phát triển văn hóa trong cả không gian thực và không gian số”, đồng thời đẩy mạnh xây dựng chủ quyền văn hóa trên không gian số. Đây là sự chuyển biến quan trọng về tư duy, không gian số không còn là “kho lưu trữ”, mà là một lãnh thổ văn hóa cần được xây dựng, bảo vệ và làm chủ.

Cơ hội lớn bao nhiêu thì thách thức cũng lớn bấy nhiêu. Trên các nền tảng số, thuật toán ưu tiên những gì thu hút lượt xem, không phải những gì có giá trị. AI tạo sinh còn đi xa hơn, nó có thể viết văn, vẽ tranh, sáng tác nhạc, nhưng phần lớn các mô hình được huấn luyện trên dữ liệu nước ngoài, mang theo chuẩn mực thẩm mỹ và hệ giá trị của nơi khác. Nếu tiếng Việt, lịch sử và văn hóa Việt Nam vắng bóng trong dữ liệu, AI sẽ kể về chúng ta bằng ngôn ngữ và góc nhìn của người khác. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ rõ điều này khi có những khẳng định:”Dữ liệu, thuật toán và trí tuệ nhân tạo đang ngày càng tham gia định hình nhận thức”, đồng thời cũng cảnh báo “nếu không sớm khắc phục, các giá trị ngoại sinh sẽ ngày càng chiếm ưu thế, làm suy giảm sức hấp dẫn của văn hóa dân tộc và đặt ra thách thức mới đối với việc gìn giữ bản sắc, củng cố niềm tin và truyền thừa hệ giá trị Việt Nam”.

Nguy cơ kiểu này không đến ồn ào mà nó thẩm thấu dần qua thói quen tiêu dùng nội dung, qua cách người trẻ ăn nói, ăn mặc, đánh giá đúng sai. Không ít bạn trẻ thuộc lòng chi tiết về thần tượng nước ngoài nhưng lại xa lạ với di sản ngay trên quê hương mình. Tin giả, nội dung độc hại, các sản phẩm “giả mạo sâu” xuyên tạc lịch sử và hình ảnh lãnh tụ cũng đang lợi dụng chính công nghệ mới để làm xói mòn niềm tin. Đó là mặt trận mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhắc tới, nay diễn ra trên màn hình của từng người.

Bản sắc là la bàn trong dòng chảy số

Giữ gìn bản sắc trong kỷ nguyên số không phải là đóng cửa, mà là vững vàng khi mở cửa. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu “chuyển từ tư duy bảo tồn là chủ yếu sang kết hợp chặt chẽ giữa bảo tồn và sáng tạo”, bởi “bảo tồn văn hóa trong kỷ nguyên số không chỉ là lưu giữ di sản, mà phải làm cho di sản tiếp tục sống”. Từ định hướng đó, có bốn nhóm việc cần làm.

Một là, xây dựng chủ quyền văn hóa trên không gian số. Hoàn thiện thể chế quản trị nền tảng xuyên biên giới, minh bạch thuật toán đề xuất nội dung, bảo hộ bản quyền. Triển khai hiệu quả Chương trình phát triển không gian văn hóa số quốc gia và hệ sinh thái nội dung số mang bản sắc Việt Nam mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã giao Đảng ủy Chính phủ chỉ đạo.

Hai là, “dạy” AI nói tiếng Việt và hiểu văn hóa Việt. Xây dựng kho dữ liệu văn hóa, lịch sử, ngôn ngữ Việt Nam chuẩn xác, mở cho nghiên cứu; phát triển các mô hình AI có chủ quyền. Khi dữ liệu Việt Nam đủ dày và đủ chính xác, AI sẽ trở thành công cụ lan tỏa bản sắc thay vì làm phai nhạt nó.

Ba là, biến di sản thành sản phẩm số có sức cạnh tranh. Đầu tư cho công nghiệp văn hóa số như điện ảnh, âm nhạc, hoạt hình, trò chơi điện tử, bảo tàng số khai thác chất liệu dân tộc. Số hóa không dừng ở việc chụp ảnh hiện vật, mà phải tạo ra những sản phẩm đủ hấp dẫn để cạnh tranh với nội dung ngoại nhập.

Bốn là, bồi dưỡng “sức đề kháng văn hóa” cho mỗi công dân số. Đưa giáo dục văn hóa số, kỹ năng nhận diện tin giả và ứng xử trên mạng vào nhà trường, gia đình. Cán bộ, đảng viên, nhà giáo và người có ảnh hưởng cần nêu gương, lan tỏa cái đẹp, cái thiện. Đồng thời giữ vững tinh thần “tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa nhân loại để làm giàu thêm bản sắc dân tộc”.

Dòng chảy số là không thể đảo ngược, và cũng không nên đảo ngược. Điều quyết định là chúng ta bước vào dòng chảy ấy với tư thế nào, bị động để cuốn trôi, hay chủ động để dẫn dắt. Khi mỗi người Việt Nam vừa là công dân số thành thạo, vừa là người giữ lửa văn hóa dân tộc, thì công nghệ và AI sẽ trở thành đôi cánh đưa văn hóa Việt Nam bay xa, đúng như lời dạy “văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi” – nay là soi đường cả trên không gian số.