Bài 4: Con đường không xa

Hiện thực hóa cam kết với UNESCO về xây dựng Thành phố sáng tạo

Tháng 10-2019, tròn 20 năm kể từ khi Hà Nội được vinh danh là Thành phố hòa bình của UNESCO, Hà Nội chính thức trở thành thành viên của Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO trên toàn cầu với danh hiệu Thành phố sáng tạo về thiết kế.

Theo PGS, TS Bùi Hoài Sơn, Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam (VICAS), đây không chỉ là thương hiệu mà còn là chiến lược phát triển bao trùm của Thành phố, ở đó, sáng tạo là yếu tố xuyên suốt trong mọi kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, là hạt nhân để tạo nên một thành phố đáng sống và bền vững. Vì thế, điều chúng ta cần thực hiện ngay là lan tỏa những thông điệp tích cực của sáng tạo đến với từng người dân để sáng tạo trở thành một định hướng sống của mỗi người dân Thủ đô và cả nước.

Trong xây dựng Thành phố sáng tạo thì việc phát triển không gian sáng tạo được coi là một trong những trụ cột quan trọng, góp phần tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển công nghiệp văn hóa của Thủ đô. Vì vậy, cần tuyên truyền nâng cao nhận thức của các cấp, các ngành và mỗi người dân về vai trò của các không gian sáng tạo trong việc phát triển Thủ đô.

Người dân thủ đô chụp ảnh lưu niệm tại phố Bích họa Phùng Hưng. Ảnh: TTXVN

“Bên cạnh việc nhìn nhận những giá trị trực tiếp mà các không gian sáng tạo đem lại, Hà Nội cũng phải nhận thấy những giá trị gia tăng, gián tiếp của các không gian sáng tạo ấy, như góp phần tạo bản sắc, quảng bá hình ảnh, tăng sức hấp dẫn cho Thủ đô và các tác động lan tỏa đến các ngành kinh tế - xã hội khác”, PGS, TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh. Trong đẩy mạnh tuyên truyền, cần xây dựng một trang web về nội dung này để thông tin, phổ biến trên không gian mạng. Các cơ quan truyền thông cần lan tỏa thông điệp về Hà Nội-Thành phố sáng tạo, coi đó như một “tuyên ngôn” cho sự phát triển của Thủ đô và cả nước.

Bên cạnh đó, cần bắt tay triển khai thực hiện các chương trình hành động, các dự án ở cấp độ địa phương và quốc tế như đã cam kết với UNESCO khi tham gia mạng lưới các thành phố sáng tạo. Để thực hiện chương trình hành động này, Hà Nội cần có một đơn vị đầu mối trực thuộc Thành phố để điều phối các hoạt động. Kinh nghiệm cho thấy, nếu không có cơ quan chuyên trách, không thống nhất được đầu mối, trong khi hoạt động sáng tạo liên quan nhiều sở, ngành và địa phương, sẽ dẫn đến hoạt động kém hiệu quả. Ngoài ra, Thành phố cũng nên thành lập một hội đồng tư vấn hỗ trợ và định hướng các hoạt động trong tương lai đối với các nhiệm vụ như phát triển và thúc đẩy mối quan hệ quốc tế giữa Thành phố sáng tạo Hà Nội với các thành viên khác trong Mạng lưới các thành phố sáng tạo UNESCO; thúc đẩy các thành phố khác của Việt Nam tham gia Mạng lưới này, cũng như phối hợp nghiên cứu, hỗ trợ và thúc đẩy các hoạt động của mạng lưới.

Hoàn thiện hệ thống chính sách hỗ trợ mô hình mới

Cũng theo PGS, TS Bùi Hoài Sơn, Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam (VICAS), hầu hết các không gian sáng tạo ở nước ta hiện nay là của tư nhân, tập trung chủ yếu ở Hà Nội và TP Hồ Chí Minh. Do đây là mô hình kinh doanh mới nên hầu hết các không gian sáng tạo chưa được hưởng các ưu đãi của hệ thống chính sách, pháp luật hiện hành. Gần như tất cả các không gian sáng tạo được vận hành theo cơ chế của một doanh nghiệp cho dù được hình thành trên cơ sở hướng tới cộng đồng, kinh doanh mang tính chất mạo hiểm cao. Vì vậy, để các không gian sáng tạo có thêm những cơ hội phát triển, Thành phố cần có chính sách, chương trình hỗ trợ, như việc ưu đãi thuế, nguồn vốn, xuất khẩu sản phẩm và dịch vụ sáng tạo, thuê địa điểm, xác định rõ ràng hơn địa vị pháp lý của các không gian này.

Lễ hội Âm nhạc quốc tế “Gió mùa” - Monsoon Music Festival 2019 tại Khu di tích Hoàng thành Thăng Long. Ảnh: hanoimoi.com.vn

Trong lĩnh vực sáng tạo văn hóa, đạo diễn Phan Đăng Di, người sáng lập không gian Gặp gỡ mùa Thu cho biết, đến nay chính phủ đã có sự công nhận các đơn vị văn hóa nghệ thuật ngoài công lập và đã bước đầu tạo một số hành lang pháp lý thuận lợi cho các đơn vị này. Tuy nhiên, Hà Nội vẫn cần có những mô hình hỗ trợ, phối hợp lẫn nhau giữa các cơ quan chính phủ với các đơn vị sáng tạo văn hóa để lắng nghe và bàn bạc về chính sách phát triển chung.

Cũng về vấn đề này, đề cập yếu tố cạnh tranh giữa đơn vị nghệ thuật nhà nước và đơn vị tư nhân, nhạc sĩ Quốc Trung, Giám đốc, Tổng đạo diễn Lễ hội Âm nhạc Quốc tế Gió mùa (Monsoon Music Festival) cho rằng, cần có những chính sách khuyến khích sự tham gia thật sự bình đẳng của xã hội. Dám giao, dám làm và dám nhận trách nhiệm với Thành phố, với công chúng và nhân dân, từ đó tạo nên sự đa dạng trong biểu đạt văn hóa, giao thoa bình đẳng với các nền công nghiệp văn hóa phát triển. Cần khuyến khích sự tham gia của các thành phần tư nhân với thế mạnh là năng lực sáng tạo.

Trao đổi trong một cuộc khảo sát của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Tom Fleming, chuyên gia về công nghiệp sáng tạo của UNESCO cho rằng, không có một công cụ chính sách duy nhất phù hợp cho tấc cả các tổ chức. Chính vì vậy, các ngành công nghiệp sáng tạo phải được phân chia thành các lĩnh vực cụ thể để có những biện pháp can thiệp phù hợp. Còn theo ông Emmanuel Cerise thuộc Cơ quan Hợp tác Ile-de-France, Hà Nội không nhất thiết phải đặt hết các dự án phát triển công nghiệp sáng tạo ở trung tâm thủ đô mà có thể phát triển công nghiệp văn hóa ở ngoại ô, nơi có nhiều thế mạnh về làng nghề. 

Xây dựng thương hiệu cho các sự kiện mang tầm quốc tế

Theo PGS, TS Bùi Hoài Sơn, Hà Nội có tiềm năng rất lớn để xây dựng Thành phố sáng tạo, vì vậy, cần tạo được một sân chơi tốt, có cơ chế, chính sách phù hợp sẽ thu hút sự tham gia của các tổ chức quốc tế như UNESCO, viện Goethe, Chương trình Định cư con người Liên hợp quốc (UN-Habitat), Hội đồng Anh, Đại sứ quán các nước và một số tập đoàn lớn trong nước.

Ngoài việc thực hiện cam kết đối với UNESCO là đăng cai tổ chức các sự kiện nhằm chia sẻ kinh nghiệm xây dựng thành phố sáng tạo với các nước, Hà Nội cần tổ chức các sự kiện trong hạng mục “thiết kế” mang tính quốc tế như: Tuần lễ thời trang quốc tế Việt Nam, Liên hoan phim quốc tế Hà Nội, Lễ hội Âm nhạc Quốc tế Gió mùa (Monsoon Music Festival 2019).... Qua đó, xây dựng được thương hiệu quốc tế cho từng sự kiện, các nghệ sĩ và gương mặt đại diện cho từng lĩnh vực. Cùng với đó, Hà Nội cần tích cực hội nhập, tăng cường tham gia các sự kiện trên thế giới, mang tiếng nói, kinh nghiệm đến với các nước, để bạn bè quốc tế biết đến đất nước, con người Việt Nam thông qua thương hiệu Thành phố sáng tạo.

Lễ hội pháo hoa quốc tế Đà Nẵng là sự kiện nghệ thuật quốc tế  thu hút người yêu nghệ thuật, du khách. Ảnh: hanoimoi.com.vn

Việc tổ chức các sự kiện không lãng phí, thậm chí mang lại nhiều lợi ích cho Thành phố nếu được tổ chức một cách chuyên nghiệp, theo cơ chế thị trường. Các sự kiện được tổ chức cần có sự gắn kết giữa các lĩnh vực văn hóa, thể thao và du lịch. Như tại Anh, ngành công nghiệp sáng tạo của nước này luôn có tốc độ phát triển cao gấp 2 lần so với mức độ trung bình của các ngành công nghiệp khác. Hằng năm nước này tổ chức hơn 500 sự kiện lễ hội nhằm thu hút du khách, format các chương trình giải trí như Millionaire của Anh được bán đi khắp thế giới và thu lại nhiều triệu Bảng, hay những chương trình truyền hình thực tế như Down to Abbey đã không chỉ đem lại tiền từ bản quyền truyền hình, sản xuất chương trình mà còn biến những địa điểm làm phim trở thành những nơi thu hút khách du lịch.   

Huy động nguồn lực cho các không gian sáng tạo

Hiện nay, đa phần các không gian sáng tạo ở Hà Nội là sáng kiến cá nhân, tâm huyết của những nhóm nhỏ. Đây cũng là những lý do khiến cho các không gian sáng tạo ở Hà Nội chỉ tồn tại trong khoảng thời gian ngắn khi mà nỗ lực của các cá nhân không vượt qua được những trở lực của lợi nhuận, đi kèm với sự tâm huyết sụt giảm theo thời gian.

Để truyền cảm hứng cho các không gian sáng tạo phát triển, chính quyền thành phố cần có cơ chế để tạo nguồn lực hỗ trợ cho việc nghiên cứu, thử nghiệm các mô hình phát triển không gian sáng tạo. Bên cạnh đó, việc hình thành một quỹ hỗ trợ sáng tạo, đầu tư mạo hiểm cũng có thể giúp các nhà đầu tư tư nhân, các quỹ đầu tư mạo hiểm nước ngoài, các doanh nghiệp có thể chung sức cùng chính quyền Thủ đô phát triển.  

Xây dựng cơ chế tạo nguồn lực hỗ trợ các không gian sáng tạo phát triển là việc làm cần thiết. Ảnh: Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội

Gợi mở một số chính sách đầu tư nguồn lực thúc đẩy sáng tạo, PGS, TS Nguyễn Thị Thu Phương, Phó viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam cho rằng, Thành phố cần đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng, khoa học công nghệ cho các ngành công nghiệp văn hóa; tạo sự kết nối giữa truyền thống và hiện đại trong các sản phẩm công nghiệp văn hóa; tạo cơ chế đầu tư tài chính và thu hút nguồn vốn hình thành hệ sinh thái thúc đẩy sự sáng tạo.   

Chuyên gia về công nghiệp sáng tạo của UNESCO, Tom Fleming chia sẻ, một tổ chức văn hóa, nghệ thuật ở Anh không bao giờ sống phụ thuộc vào một nguồn tài chính duy nhất. Các tổ chức luôn rất năng động để tìm các nguồn tài chính khác nhau để có thể tồn tại và phát triển. Chính trong quá trình tìm kiếm các nguồn tài trợ khác nhau cũng khiến cho các tổ chức trở nên năng động hơn, qua đó tạo ra sự năng động của toàn bộ thị trường văn hóa, nghệ thuật.

Giáo dục sáng tạo và sự tham gia của giới trẻ

Phát biểu tại Hội thảo tham vấn trong khuôn khổ dự án “Huy động nguồn lực văn hóa và sự tham gia của thanh niên hướng tới phát triển Hà Nội thành Kinh đô Sáng tạo”, ngày 8-4, TS Nguyễn Quang, Giám đốc Chương trình Định cư Con người Liên hợp quốc UN-Habitat tại Việt Nam, cho rằng, đổi mới sáng tạo phải lấy mục tiêu phát triển bền vững làm trung tâm, trong đó con người sống và kết nối với hệ sinh thái. Tăng năng suất lao động, nâng cao chất lượng sống của người dân, bảo vệ môi trường, tiết kiệm năng lượng, tạo ra một cộng đồng gắn kết hài hòa, an toàn và bình đẳng... chính là những mục tiêu tối thượng. Để hoạt động đổi mới sáng tạo được thành công, cần có sự cam kết tham gia và hỗ trợ của chính quyền để có một môi trường tự do tư duy sáng tạo và sự đa dạng của văn hóa.

Còn theo đại diện UNESCO tại Việt Nam, ông Michel Croft, UNESCO đang cùng Hà Nội thực hiện dự án Huy động nguồn lực văn hóa và sự tham gia của thanh niên cho thủ đô sáng tạo Hà Nội. Đây là cách thành phố trao quyền cho công dân của mình, xây dựng một nền kinh tế cân bằng, đa dạng và đổi mới và hướng tới một cách tiếp cận bền vững hơn, lấy con người làm trung tâm cho sự phát triển. Dự án này có 3 hợp phần chính gồm: Tái tạo đô thị, giáo dục sáng tạo và nguồn lực văn hóa. Trong đó, “Giáo dục sáng tạo” là rất quan trọng, bởi Hà Nội chỉ có thể phát triển được sự sáng tạo khi đẩy mạnh giáo dục về sáng tạo.

Không gian sáng tạo góp phần lan tỏa những giá trị tốt đẹp của Thủ đô. Ảnh: Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội

Theo PGS, TS Chu Cẩm Thơ, Viện Khoa học giáo dục Việt Nam, con người là chủ nhân của sáng tạo, là động lực để sáng tạo hình thành, phát triển và cũng con người là đối tượng duy trì sáng tạo. Vì thế, để có sáng tạo bền vững, chúng ta cần có công dân sáng tạo, làm chủ và nâng tầm sáng tạo bắt đầu từ các trẻ em được giáo dục sáng tạo.

PGS, TS Nguyễn Thị Thu Phương và Thạc sĩ Phạm Thị Nhung, Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam cho rằng, vấn đề tạo ra "không gian sáng tạo" hay môi trường sáng tạo-hệ sinh thái sáng tạo cũng là một giải pháp quan trọng cho việc phát huy sức mạnh mềm văn hóa nước ta hiện nay. Nếu không tôn trọng tự do sáng tạo cá nhân và quyền sở hữu trí tuệ thì không thể phát triển được năng lực sáng tạo của cá nhân, động lực to lớn của ngành công nghiệp văn hóa, công nghiệp sáng tạo. Việc bồi dưỡng năng lực sáng tạo và tạo môi trường sáng tạo cho những tài năng văn hóa như tổ chức các cuộc thi, diễn đàn sáng tạo cũng là giải pháp rất căn bản của sự phát triển các ngành công nghiệp văn hóa bên cạnh các giải pháp khác.

Trên thế giới, sáng tạo đã phát triển thành một ngành công nghiệp không chỉ tạo ra việc làm cho một bộ phận không nhỏ người dân, mà còn mang lại những giá trị gia tăng cho các sản phẩm kinh tế và văn hóa, giúp văn hóa trở thành động lực cho sự phát triển kinh tế-xã hội. Để tiếp tục hiện thực hóa danh hiệu Thành phố sáng tạo còn nhiều việc cần phải làm, nhưng với truyền thống văn hiến, anh hùng, vì hòa bình, phát huy tối đa khả năng sáng tạo trong môi trường kết nối quốc tế, tin tưởng rằng, Hà Nội sẽ một lần nữa hiện thực hóa tầm nhìn và khát vọng sáng tạo của mình.   

NHÓM PHÓNG VIÊN BÁO QĐND ĐIỆN TỬ