Bài 3: Vươn lên làm chủ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế

QĐND - "Ta là ta. Ta là người Việt Nam", nói thế để mỗi người Việt Nam tự hào về nòi giống, tổ tiên mình, dân tộc mình. Niềm tự hào đó sẽ là đúng mực, nếu mỗi người biết học lấy cái hay của người khác, dân tộc khác, sàng lọc, bồi đắp thêm cho những cái hay, cái tốt đẹp vốn có của ta. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói: "Văn hóa Việt Nam là ảnh hưởng lẫn nhau của văn hóa phương Đông và phương Tây chung đúc lại". Trong thời đại toàn cầu hóa, phẩm chất văn hóa truyền thống trong mỗi con người là điều kiện cơ sở tiếp thu văn minh nhân loại, để mỗi người đều có thể hòa nhập, hội nhập, trở thành nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH-HĐH).

Không có nguồn nhân lực chất lượng cao thì CNH-HĐH không thành công

Con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội, con người Việt Nam là chủ thể và cũng là sản phẩm của văn hóa Việt Nam, nói đến văn hóa là nói đến con người. Toàn bộ lịch sử Việt Nam là lịch sử con người đoàn kết, yêu thương, lao động sáng tạo và đấu tranh bền bỉ để dựng nước và giữ nước. Nhìn nhận đúng về yếu tố con người - lực lượng cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta sáng tạo ra những đường lối đúng đắn, phù hợp với tình hình, nhu cầu chủ quan và khách quan phát huy sức mạnh của văn hóa, của nhân tố con người, đại đoàn kết toàn dân tộc để làm nên thắng lợi vẻ vang ở mỗi thời kỳ. Xây dựng con người trong thời kỳ đẩy mạnh CNH-HĐH và hội nhập quốc tế là nội dung trọng tâm của Nghị quyết Trung ương 9 (khóa XI) về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.

Phát biểu kết luận Hội nghị trung ương 9, Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng khẳng định: "Con người Việt Nam là sự kết tinh của văn hóa Việt Nam. Vì vậy, quá trình xây dựng nền văn hóa Việt Nam cũng chính là quá trình thực hiện chiến lược con người, xây dựng và phát huy nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao. Đây là khâu trọng tâm của sự nghiệp xây dựng nền tảng tinh thần, tiềm lực văn hóa và chế độ xã hội chủ nghĩa của chúng ta. Hướng các hoạt động văn hóa vào việc xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện về trí tuệ, đạo đức, thể chất, năng lực sáng tạo, ý thức công dân, tuân thủ pháp luật, làm cho văn hóa trở thành nhân tố thúc đẩy con người tự hoàn thiện nhân cách. Đúc kết và xây dựng hệ giá trị chuẩn mực của con người Việt Nam thời kỳ CNH-HĐH và hội nhập quốc tế".

Nhận thức được tầm quan trọng của văn hóa, con người, trong quá trình thực hiện công cuộc Đổi mới toàn diện và tiến hành CNH-HĐH đất nước, cùng với việc ra các nghị quyết về chính trị, kinh tế, xã hội, Đảng ta đã ra Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) về văn hóa, chủ động đặt nhiệm vụ xây dựng văn hóa, con người Việt Nam. Mười lăm năm qua, việc thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 đã tạo nên những chuyển biến tích cực, đạt được những kết quả quan trọng trong cả nhận thức và hành động xã hội. Hội nghị Trung ương 9 (khóa XI) đã khẳng định những kết quả đó và thẳng thắn đánh giá: "Tuy nhiên so với những thành tựu trên lĩnh vực chính trị, kinh tế, quốc phòng, an ninh, đối ngoại, thành tựu trong lĩnh vực văn hóa chưa tương xứng, chưa đủ để tác động có hiệu quả xây dựng con người và môi trường văn hóa lành mạnh". Nhìn nhận nhiều mặt đời sống văn hóa đất nước và con người, đánh giá đó là xác đáng và đòi hỏi cần thiết cần có nghị quyết mới thúc đẩy mạnh mẽ sự nghiệp xây dựng văn hóa con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu mới của đất nước. Việc ban hành Nghị quyết Trung ương 9 về văn hóa, con người cũng phù hợp và gắn kết chặt chẽ với những nội dung khác trong đường lối, chủ trương và quyết sách lớn của Đảng ta trong quá trình thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XI về xây dựng Đảng, về các công tác an ninh, quốc phòng, đối ngoại, về cải cách cơ bản và toàn diện nền giáo dục, về đột phá chiến lược xây dựng nguồn nhân lực...

Những điệu múa hiện đại đã trở nên quen thuộc với công chúng ở các đô thị lớn. Ảnh: Xuân An

Một cuộc cách mạng thực sự trong mỗi con người

CNH-HĐH, hội nhập quốc tế gắn với việc xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nước pháp quyền là những quá trình mới mẻ lớn lao có tính cách mạng đối với xã hội Việt Nam. Thực tế trong hơn hai mươi năm qua những quá trình này đã tác động nhanh chóng, to lớn, sâu sắc và toàn diện đến mọi mặt đời sống đất nước, với cả những mặt tích cực và tiêu cực. Đối với văn hóa, con người, tác động đó là rất đậm nét khơi động sự phát triển đa dạng, phong phú trong văn hóa cũng như tính năng động, tích cực xã hội trong con người Việt Nam. Tuy nhiên, những tác động tiêu cực là rất lớn, đặc biệt là làm phân tán, lệch lạc các chuẩn mực giá trị.

Trong khi xã hội tôn trọng cá nhân, lợi ích cá nhân, khuyến khích và tạo điều kiện để làm giàu chính đáng thì những biến thái tiêu cực của cơ chế thị trường đã làm méo mó những giá trị đó, làm cho một bộ phận con người đề cao lợi ích cá nhân, lối sống vị kỷ. Trong khi xã hội hướng tới việc xây dựng Nhà nước pháp quyền, lối sống tự giác tuân thủ pháp luật thì một bộ phận tìm cách len lách qua pháp luật, quy định, thậm chí bất chấp pháp luật để làm giàu bằng mọi cách, tiến thân bằng mọi giá. Nguy hại hơn, những lệch lạc trong nhận thức, tư tưởng, lối sống vị kỷ, cá nhân đã lây lan trong đội ngũ cán bộ, đảng viên gây nên "Tình trạng suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống trong Đảng và trong xã hội có chiều hướng gia tăng". Tình trạng này đã gây nên những tác động xấu làm nảy sinh, duy dưỡng sự hoài nghi, "tự diễn biến", sự vô cảm, thiếu trách nhiệm trong tư tưởng và hành động của con người, của bộ máy Nhà nước và xã hội, làm căn bệnh tham nhũng, lãng phí, lợi ích nhóm có đất tồn tại, hoành hành. Con người vụ lợi, bất chính, bất minh cũng là một nguyên nhân làm cho việc thực hiện công khai, minh bạch trong các hoạt động kinh tế, xã hội trở nên khó khăn, làm cho công tác tự phê bình và phê bình giảm hiệu lực, văn hóa từ chức khó hiện thực hóa. Kinh tế phát triển, sự phân hóa giàu - nghèo kèm theo là đương nhiên nhưng sự giàu lên không chính đáng, sự nghèo đói gắn với thiệt thòi, bất công lại tác động xấu và hại đến niềm tin, lẽ sống của con người.

Từ xã hội nông nghiệp nhỏ lẻ, canh tác và sinh hoạt cộng cư theo truyền thống giản đơn, từ cộng đồng bình quân trong cơ chế kinh tế mệnh lệnh tập trung, bao cấp, từ xã hội ứng xử theo lệ tục truyền thống và tuân thủ chỉ đạo trong nếp sống thời chiến bước vào công nghiệp hóa, vào kinh tế thị trường và xây dựng lối sống theo pháp luật, con người Việt Nam có lối thích nghi riêng của mình song rõ ràng rất bỡ ngỡ, khó khăn chưa thể trở thành những người làm chủ thực sự quá trình biến đổi mạnh mẽ này. Trong quá trình hội nhập quốc tế cũng vậy, lẽ đương nhiên con người từ đất nước còn nghèo đói, lạc hậu đến với các xứ sở đã CNH-HĐH từ lâu không khỏi có tâm lý tự ti. Không có nhận thức đúng họ sẽ trở thành thụ động, hoài nghi chính mình và đất nước quê hương.

Công nghiệp hóa, đô thị hóa khiến tốc độ tập trung dân cư diễn ra nhanh hơn mọi quy hoạch xây dựng và tổ chức cuộc sống. Người dân mang nặng những yếu tố tự phát, tùy tiện và đua tranh vốn có vào cuộc sống công nghiệp và đô thị tạo nên những khó khăn, phức tạp và bức bối trong mọi hoạt động xã hội từ tác hại môi trường thiên nhiên đến mua bán, kinh doanh, từ giao thông vận tải, giáo dục, y tế, an ninh, an toàn sản xuất, tiêu dùng, sinh hoạt đến các hoạt động văn hóa, lễ hội. Mặt khác, khi bị bứng khỏi môi trường văn hóa truyền thống gắn kết gia đình, họ hàng, làng nước họ trở thành những cá thể bơ vơ không có chỗ dựa và cũng không có sự ràng buộc cả về tình cảm, lề luật, quy ước nên dễ mất phương hướng trong hành xử. Cộng đồng mới không có nhiều cái chung trong quá khứ và cũng rất ít cái chung mới nên trở thành lỏng lẻo, dễ bị phân tán, kích động. Điều này là thực tế lịch sử đã diễn ra ở hầu như mọi quốc gia trong quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa, trong đó có những quá trình bị lợi dụng trở thành nguy hiểm như ở châu Âu, châu Á cuối thế kỷ 19, nửa đầu thế kỷ 20. Ở người Việt Nam, những người công nhân mới cởi bỏ chiếc áo nâu, những người nhập cư, tạm cư nơi đô thị vẫn còn giữ các mối quan hệ với làng xóm quê hương nên sự thay đổi cơ cấu dân cư, biến đổi môi trường sống không trở thành những biến động cực đoan. Điều này có sự hỗ trợ của những chính sách, sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và xã hội cùng điều kiện mới của xã hội thông tin. Tuy nhiên "không", không có nghĩa là mãi mãi không thể xảy ra. Hiểu điều này là cơ sở cho nhận thức và thực hiện Nghị quyết của Đảng về văn hóa, con người.

Cấp ủy Đảng, chính quyền, ban lãnh đạo các cấp giữ vai trò quyết định

Nếu như mới vài chục năm thực hiện thể chế kinh tế thị trường và CNH-HĐH, chúng ta đã thấy rõ những hạn chế, yếu kém, bất cập trong con người thì sự soi vào yêu cầu của thời kỳ đẩy mạnh CNH-HĐH càng đòi hỏi nhiệm vụ xây dựng văn hóa, con người phải được chú trọng và tiến hành mạnh mẽ, khoa học. Nghị quyết Trung ương 9 nêu trong "Mục tiêu chung" là "Xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam phát triển toàn diện, hướng đến chân - thiện - mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học". Trong "Mục tiêu cụ thể", Nghị quyết cũng nêu rõ: "Hoàn thiện các chuẩn mực giá trị văn hóa và con người Việt Nam, tạo môi trường và điều kiện để phát triển về nhân cách, đạo đức, trí tuệ, năng lực sáng tạo, thể chất, tâm hồn, trách nhiệm xã hội, nghĩa vụ công dân, ý thức tuân thủ pháp luật, đề cao tinh thần yêu nước, tự hào dân tộc, lương tâm, trách nhiệm của mỗi người với bản thân mình, với gia đình, cộng đồng, xã hội và đất nước". Nghị quyết khẳng định quan điểm: "Trong xây dựng văn hóa, trọng tâm là chăm lo xây dựng con người có nhân cách, lối sống tốt đẹp, với các đặc tính cơ bản: Yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù, sáng tạo".

Để thực hiện các mục tiêu tổng quát, mục tiêu cụ thể, Nghị quyết đã đề ra 6 nhiệm vụ và 4 nhóm giải pháp. Tất cả các nhiệm vụ, giải pháp đều quan hệ mật thiết, cần thực hiện đồng bộ. Xác định trọng tâm là chiến lược con người, xây dựng và phát huy nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao đương nhiên nhiệm vụ nặng nề, không chỉ đặt vào các ngành Văn hóa và Giáo dục-Đào tạo mà là của mọi cấp ủy Đảng, chính quyền, các ban lãnh đạo và tất cả guồng máy xã hội. Trong đó giải pháp đầu tiên và có tác động xuyên suốt chính là "Tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với lĩnh vực văn hóa. Các cấp ủy, tổ chức Đảng cần xác định xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam là một nhiệm vụ quan trọng trong suốt thời kỳ CNH-HĐH đất nước" và "Phải coi trọng xây dựng văn hóa từ trong Đảng, trong bộ máy Nhà nước, mà nội dung quan trọng là học tập, làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh" (Nghị quyết Trung ương 9). Không thể tiến hành CNH-HĐH, không có sự phát triển bền vững đất nước nếu không có con người - nguồn nhân lực chất lượng cao. Đó là con người có lòng yêu nước, nhân cách, lối sống cao đẹp, có tri thức, kỹ năng và trách nhiệm để làm chủ mọi quá trình đổi mới trong mọi ngành nghề, công việc, hoạt động xã hội, từ xây dựng nông thôn mới, làm chủ biển, trời đến khoa học, công nghệ, trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Đó là con người vừa giữ gìn, phát huy những giá trị truyền thống vừa sáng tạo những giá trị mới cao đẹp. Đó là con người nêu cao tinh thần "mình vì mọi người, mọi người vì mình", kết hợp hài hòa lợi ích riêng, chung.

Yêu cầu của Nghị quyết là cao, song xã hội và con người Việt Nam luôn coi trọng văn hóa, giàu khát vọng vươn lên trong mọi lĩnh vực cuộc sống, vững niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng và tương lai dân tộc, đó chính là cơ sở để Nghị quyết của Đảng ăn sâu bén rễ trong lòng cán bộ, nhân dân và chiến sĩ. Hiểu được lòng dân, dựa vào dân, lãnh đạo các cấp, các ngành sẽ có những quyết sách, biện pháp phù hợp để khơi gợi sự đồng lòng, góp sức, từng bước xây dựng nâng tầm văn hóa, con người Việt Nam trong thời kỳ mới.

NHÓM PV VÀ CTV BÁO QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN

Bài 1: Văn hóa gắn chặt với con người

Bài 2: Định vị giá trị con người Việt Nam từ cội nguồn dân tộc

Bài 4: Chăm lo "cái gốc" cán bộ