QĐND - Hơn 50 hiện vật đặc sắc thuộc bộ sưu tập đèn cổ, có niên đại cách ngày nay khoảng 2.500 năm, nổi bật trong đó có cây đèn đồng hình người quỳ thời Đông Sơn (khoảng 2000 đến 1.700 năm cách ngày nay)-một trong những Bảo vật Quốc gia được Thủ tướng Chính phủ công nhận đợt đầu tiên, đang được Bảo tàng Lịch sử quốc gia trưng bày tại số 1 Phạm Ngũ Lão, Hà Nội.

Theo quan niệm thời cổ, trung đại ở cả Phương Đông lẫn Phương Tây, lửa là một trong các lực lượng siêu nhiên kiến tạo ra thế giới, lửa được đồng nhất với thần thánh, là biểu trưng của giác ngộ, sáng tạo và là cầu nối giữa thế giới trần tục với thế giới tâm linh… Trong quá trình tiến hóa của mình, loài người đã làm chủ được lửa. Họ đã biết cách tạo ra lửa, giữ lửa, duy trì ngọn lửa và dập lửa, đem lửa phục vụ lợi ích đời sống của mình. Một bước tiến quan trọng trong việc kiểm soát và chế ngự lửa là khi đèn được phát minh.

Tượng Kim Đồng Ngọc Nữ dâng đèn thời Nguyễn

Ở Việt Nam, các nhà khảo cổ học đã tìm thấy những chiếc đèn từ hàng ngàn năm trước. Với bàn tay tài hoa và sự sáng tạo, các thế hệ người Việt Nam đã tạo ra những chiếc đèn vừa đa dạng về chất liệu, kiểu dáng, kích thước vừa chứa đựng những giá trị thẩm mỹ, nghệ thuật cao với nhiều tính năng sử dụng khác nhau. Đèn dùng để giữ lửa phục vụ đời sống sinh hoạt như thắp sáng, sưởi ấm, đun nấu… đồng thời đóng vai trò quan trọng trong đời sống tôn giáo, tín ngưỡng, gắn bó với các không gian tâm linh của người Việt Nam. 

Nhằm giúp khách tham quan trong và ngoài nước có thêm hiểu biết về cấu tạo, kỹ thuật chế tác, cách thức, chức năng sử dụng đèn dầu ở Việt Nam cùng những giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật ẩn chứa trong sưu tập, Bảo tàng Lịch sử quốc gia tổ chức trưng bày chuyên đề “Đèn cổ Việt Nam”. 

Chân đèn đế hình nghê, chất liệu gốm men trắng thế kỷ 17.

Hơn 50 hiện vật được chia trưng bày theo từng bộ sưu tập: Sưu tập đèn các văn hóa thời sơ sử, giới thiệu sưu tập đèn sớm nhất Việt Nam với niên đại từ khoảng thế kỷ 7 TCN đến thế kỷ 4 SCN. Đèn trong văn hóa Đông Sơn chủ yếu bằng chất liệu đồng, được chế tạo công phu, tinh tế với rất nhiều hình tượng người, tượng các con vật. Đèn văn hóa Sa Huỳnh gắn liền với tập quán sinh hoạt và phương thức lao động của cư dân (chân đèn Hòa Diêm còn có thể sử dụng trên thuyền đánh cá). Cây đèn hình người tìm thấy ở Lạch Trường, Thanh Hóa thuộc văn hóa Đông Sơn và Rạch Giá, Kiên Giang thuộc văn hóa Óc Eo là bằng chứng về sự giao lưu với văn hóa phương Tây; Sưu tập đèn thế kỷ 11 – đầu thế kỷ 20 cho thấy sự phát triển cao cả về kỹ thuật chế tác lẫn nghệ thuật trang trí, bằng nhiều chất liệu khác nhau như gốm, đồng, sắt, gỗ… của các nghệ nhân thời Lý, Trần, Lê và Nguyễn. Đặc biệt, từ cuối thời Trần về sau, nhiều loại chân đèn có kích thước lớn, vừa phong phú về kiểu dáng, vừa đa dạng về hoa văn trang trí, được chế tác qua nhiều công đoạn và bằng nhiều kỹ thuật phức tạp và tỉ mỉ, trong đó nhiều chiếc chân đèn được đặt làm riêng để cung tiến vào các đình, chùa, quán… 

Những chiếc đèn cổ không những góp phần xác lập một hệ thống tiêu chí chuẩn để phân loại, giám định cổ vật mà còn giúp soi sáng nhiều vấn đề lịch sử, văn hóa, xã hội khác nhau. Triển lãm sẽ diễn ra hết tháng 5-2013.

Bài và ảnh: CHÂU XUYÊN