QĐND - TP Hồ Chí Minh là địa phương đi đầu trong cả nước về mô hình sân khấu xã hội hóa (SKXHH). Sự phát triển của mô hình này đã tạo nên diện mạo mới, đóng góp to lớn cho sự nghiệp sân khấu nước nhà. Tuy nhiên, sau nhiều năm hoạt động, những “con ngựa hay” của SKXHH đã có biểu hiện đuối sức…

Sức sống của SKXHH

Mô hình SKXHH hình thành từ ngày đất nước đổi mới và phát triển rực rỡ từ sau năm 2000. Bắt đầu từ sự thể nghiệm của một số nghệ sĩ ở một vài sân khấu nhỏ, dần dần mô hình này lan rộng ở khắp các địa bàn thành phố, nhiều nhất là ở các quận trung tâm. Cho đến nay, những người chủ của SKXHH, ngoài những gương mặt nghệ sĩ đã thành danh là một thế hệ nghệ sĩ trẻ đầy năng động và nhiệt huyết. Họ trưởng thành hoàn toàn trong thời kinh tế thị trường, sau thời gian được “thử lửa” bằng hoạt động diễn xuất, đạo diễn, được sự kèm cặp, dìu dắt của lớp nghệ sĩ đi trước, đã tự tạo lập sự nghiệp của mình. Hiện nay, TP Hồ Chí Minh có hơn 20 đơn vị SKXHH, phần lớn là sân khấu kịch nói, với những cái tên quen thuộc như: Nhà hát Kịch-Sân khấu nhỏ (Sân khấu 5B); Sân khấu kịch Phú Nhuận; Sân khấu kịch Hồng Vân; Sân khấu kịch Idecaf; Sân khấu kịch Nụ Cười Mới; Sân khấu kịch Hoàng Thái Thanh; Sân khấu kịch Sài Gòn v.v..

Sân khấu 5B, tiền thân là Câu lạc bộ Sân khấu thể nghiệm, là một trong những đơn vị nghệ thuật XHH đầu tiên của TP Hồ Chí Minh. Đây là địa chỉ quy tụ nhiều thế hệ nghệ sĩ nổi tiếng, tạo nên thương hiệu bằng nhiều vở diễn ghi dấu ấn sâu sắc trong lòng khán giả. Đặc điểm riêng của Sân khấu 5B là mô hình sân khấu nhỏ, nghệ sĩ biểu diễn không dùng micro. Đến với Sân khấu 5B, khán giả và nghệ sĩ cảm nhận rõ sự gần gũi, cùng chan hòa giao lưu trong không gian sáng tạo nghệ thuật. Vừa hoạt động biểu diễn, Sân khấu 5B vừa là chiếc nôi đào tạo nghệ sĩ kịch nói, cung cấp nhiều diễn viên, đạo diễn tài năng cho sân khấu và điện ảnh TP Hồ Chí Minh.

Cảnh trong vở “6 tháng anh và em”, một trong những vở diễn của Sân khấu Hoàng Thái Thanh được khán giả yêu thích. Ảnh: Thái Thanh.

Người được coi là thành công nhất với SKXHH cho đến thời điểm hiện nay là nghệ sĩ Hồng Vân. Chị đã được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân. Tách ra từ Sân khấu 5B, Hồng Vân gây dựng sự nghiệp bằng việc chiêu mộ những gương mặt mới, trẻ và đào tạo họ thành những nghệ sĩ tài năng. Chiếc nôi của Sân khấu Hồng Vân đã ươm mầm và làm bệ đỡ cho hàng loạt nghệ sĩ trẻ nổi tiếng, được công chúng yêu mến gần đây như: Anh Vũ, Thúy Nga, Đức Thịnh, Thanh Thúy, Thanh Vân, Hòa Hiệp, Lan Phương, Mai Phương… Hiện “bà bầu” Hồng Vân có đến 3 sân khấu kịch, gồm: Sân khấu kịch Phú Nhuận, Sân khấu Hồng Vân và Sân khấu Superbowl. Tại các liên hoan, hội diễn sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc gần đây, các sân khấu của nghệ sĩ Hồng Vân luôn thắng lớn về giải thưởng. Chị cũng là nghệ sĩ tiên phong trong việc dựng kịch về đề tài lịch sử-mảng đề tài đòi hỏi đầu tư lớn nhưng kén khán giả. “Thành công của các sân khấu kịch XHH là sự góp sức của nhiều người. Anh chị em nghệ sĩ chung một niềm đam mê, cùng kề vai sát cánh với phương châm không ngừng đổi mới, sáng tạo. Dù hoạt động theo mô hình nào thì yếu tố mấu chốt để kéo khán giả đến với sân khấu vẫn là chất lượng nghệ thuật của các vở diễn”-NSND Hồng Vân chia sẻ.

Để thành công trên con đường lao động nghệ thuật, mỗi SKXHH phải tự định hình một phong cách riêng. Nếu như trước đây, SKXHH chủ yếu ở loại hình kịch nói thì những năm gần đây, SKXHH còn tạo nên sức sống mới cho nghệ thuật cải lương. Sự phát triển nhanh chóng và đa dạng của SKXHH đã mang lại diện mạo mới cho sân khấu TP Hồ Chí Minh và tạo cơ sở cho nhiều địa phương trên cả nước áp dụng, nhân rộng.

“Ngựa hay” vẫn cần tiếp sức

Sau thời kỳ phát triển rực rỡ, đến nay mô hình SKXHH ở TP Hồ Chí Minh đã và đang phải đối mặt với hàng loạt khó khăn, thách thức mà nếu không có sự chấn chỉnh kịp thời, dễ dẫn đến mất khán giả. Biểu hiện rõ nhất là sự “lệch chuẩn” văn hóa trong xu hướng sáng tác và biểu diễn ở không ít sân khấu. Sau thời gian tràn ngập những vở diễn kiểu hài, nhảm, tục tĩu, nội dung tào lao, chọc cười rẻ tiền… SKXHH chuyển sang xu hướng kinh dị, giật gân, khai thác đề tài ma quái, đồng tính… Dạng đề tài này ngoài yếu tố kích thích tính tò mò của khán giả, rất khó để nói về giá trị giáo dục, định hướng đạo đức, lối sống chân-thiện-mỹ cho khán giả - điều mà bất cứ loại hình nghệ thuật nào muốn duy trì sức sống lâu dài đều phải hướng tới. Nói về vấn đề này, nhiều nghệ sĩ thú nhận, các sân khấu hiện rất thiếu kịch bản hay, thiếu trầm trọng đội ngũ kịch tác gia có tay nghề để có những kịch bản tạo sức nóng trong công chúng. Để duy trì hoạt động họ buộc phải “ăn đong”, tìm đến những đề tài câu khách và dựa vào tên tuổi của những “ngôi sao”.

Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất mà SKXHH đang phải đối mặt là sự lạc hậu, xuống cấp của cơ sở vật chất và các thiết chế văn hóa phục vụ hoạt động sáng tác, biểu diễn. Dù là tên tuổi hàng đầu trong hệ thống SKXHH nhưng khi đặt chân đến Sân khấu kịch Phú Nhuận, khán giả vẫn không khỏi ngán ngẩm bởi sự xập xệ, xuống cấp của nó. Nền bong tróc, ghế cũ kỹ, tường loang lổ… Dù vở diễn có hay đến mấy nhưng khi ngồi trong một không gian như vậy, rất khó để khán giả yêu mến sân khấu. Đó cũng là thực trạng chung của nhiều SKXHH hiện nay. Phải đi thuê mặt bằng, sau một thời gian dài sử dụng, hạ tầng xuống cấp nhưng không có đủ khả năng tài chính để nâng cấp, sửa chữa khiến các “ông bầu”, “bà bầu” phải “liệu cơm gắp mắm”, nhưng “gắp” mãi cũng đến lúc phải hết. Mới đây, thông tin Sân khấu kịch Phú Nhuận và Sân khấu 5B phải đóng cửa do mặt bằng xuống cấp, chờ sửa chữa và trước đó Sân khấu Hoàng Thái Thanh phải chạy đôn chạy đáo chuyển địa điểm, khiến không ít khán giả yêu mến sân khấu phải ngậm ngùi. Trong lúc điện ảnh đã có thể “mỉm cười” với sự ra đời của hàng loạt rạp chiếu phim hoành tráng, hiện đại tại các hệ thống siêu thị, cao ốc, trung tâm thương mại… thì việc có một nhà hát tươm tất, hiện đại cho sân khấu vẫn đang là một mơ ước quá xa xỉ đối với SKXHH.

Sự tiếp sức của Nhà nước trong việc tạo cơ chế thuận lợi cho các đơn vị nghệ thuật XHH thuê đất, thuê mặt bằng xây dựng nhà hát, rạp hát; có chính sách hỗ trợ, đặt hàng, định hướng trong hoạt động đào tạo, sáng tác, biểu diễn… là những mong muốn chính đáng của những người làm SKXHH. “Đường dài mới biết ngựa hay”, nhưng rõ ràng “ngựa hay” cũng phải được tiếp sức mới có thể đủ sức chinh phục đường xa…

PHAN TÙNG SƠN