Theo Ủy ban Nobel, để xác định vùng não nào gây ra hành vi nào, chỉ quan sát là chưa đủ. Giới nghiên cứu cần một công cụ có thể điều khiển chính xác các tế bào thần kinh. Những công trình được vinh danh năm nay đã đáp ứng yêu cầu đó, với việc tìm ra một “công tắc ánh sáng” giúp bật, tắt từng nhóm tế bào thần kinh theo ý muốn.

Lời giải bắt đầu từ một loài tảo lục đơn bào sống trong ao, có khả năng bơi về phía nguồn sáng. Nhà khoa học Peter Hegemann, giáo sư Đại học Humboldt ở Berlin đã phát hiện “điểm mắt” của tảo chứa một loại protein nhạy sáng, có thể biến ánh sáng thành tín hiệu điện. Sau khi tìm ra gene của protein này, ông cùng giáo sư Georg Nagel -Đại học Würzburg (Đức) chứng minh đó là một kênh ion mở ra khi gặp ánh sáng. Hai nhà khoa học đặt tên cho nó là channelrhodopsin.

Ba nhà khoa học được vinh danh.  

Đầu những năm 2000, ông Karl Deisseroth, nhà nghiên cứu của Viện Y khoa Howard Hughes và giáo sư Đại học Stanford đã đưa protein này vào tế bào thần kinh của động vật có vú. Khi được chiếu sáng, các tế bào phản ứng chính xác đến từng phần nghìn giây. Nhóm nghiên cứu tiếp tục sử dụng sợi quang siêu nhỏ để dẫn ánh sáng vào sâu trong não động vật sống, kích hoạt đúng nhóm tế bào được lựa chọn. Lần đầu tiên, giới khoa học chứng minh được một mạch thần kinh nhất định gây ra một hành vi cụ thể.

Giáo sư Abdel El Manira, thành viên Ủy ban Nobel, cho biết kỹ thuật mang tên quang di truyền học đang nhanh chóng được áp dụng trên khắp thế giới. Công cụ này giúp các nhà nghiên cứu xác định những nhóm tế bào thần kinh đứng sau các hành vi như nuôi con, hung hăng, lo âu hay sợ hãi.

Theo Giáo sư Anna Wedell, Ủy viên không thường trực của Ủy ban Nobel, trước đây, giới khoa học có bản đồ giải phẫu bộ não, thì nay có thể lập bản đồ chức năng, hiểu cách các tế bào khác nhau “trò chuyện” trên khắp bộ não. Đây là một góc nhìn hoàn toàn mới về cách bộ não vận hành.

Giáo sư Per Svenningsson, Chủ tịch Ủy ban Nobel cho biết, dẫn chứng quang di truyền học đã giúp phục hồi một phần thị lực cho bệnh nhân mù do viêm võng mạc sắc tố. Người bệnh đeo kính đặc biệt ghi lại cảnh vật xung quanh, chuyển thành ánh sáng chiếu vào võng mạc để kích hoạt những tế bào còn khỏe. Nhiều thử nghiệm lâm sàng theo hướng này đang được tiến hành.

Tổng thư ký Hội đồng Nobel và Ủy ban Nobel Thomas Perlmann cho biết cả 3 nhà khoa học đều rất bất ngờ khi nhận điện thoại báo tin. Họ bày tỏ niềm vui được vinh danh cùng những người mà họ gọi là “bạn bè tôi”.

Giải Nobel Y sinh mở màn Tuần lễ Nobel 2026. Các giải Vật lý, Hóa học và Văn học sẽ lần lượt được công bố ngày 6, 7 và 8-10. Giải Nobel Hòa bình được công bố tại Oslo (Na Uy) ngày 9-10; Nobel Kinh tế sẽ khép lại tuần lễ vào ngày 12-10.