7 biến động lớn có thể làm thay đổi nền kinh tế toàn cầu

Gia tăng thâm hụt tài khoản vãng lai

Tài khoản vãng lai của Mỹ ghi nhận thâm hụt 3,7% GDP vào năm 2025, trong khi tài khoản vãng lai của Khu vực đồng tiền chung châu Âu (Eurozone) thặng dư 1,7% GDP, còn của Trung Quốc thặng dư 1,2 nghìn tỷ USD (5,8% GDP).

Sự mất cân bằng tài khoản vãng lai này bắt nguồn từ mức thâm hụt ngân sách nhà nước cao và các khoản đầu tư liên quan đến phát triển AI ở Mỹ, sự yếu kém của đầu tư kinh doanh ở châu Âu (tỷ lệ đầu tư kinh doanh ở Eurozone chiếm 11% GDP so với 14% GDP ở Mỹ) và mức tiết kiệm rất cao của các hộ gia đình Trung Quốc.

Các nhà giao dịch làm việc tại Sở Giao dịch chứng khoán New York ngày 5-8-2026. Ảnh: Getty Images

Tiết kiệm toàn cầu không đủ

Từ đầu năm 2010 đến đầu năm 2022, nền kinh tế thế giới duy trì tình trạng tiết kiệm dư thừa. Nhưng kể từ đầu năm 2022, kinh tế thế giới đã chuyển sang tình trạng tiết kiệm không đủ, với thâm hụt ngân sách nhà nước ngày càng tăng. Tại Mỹ, thâm hụt ngân sách nhà nước tăng mạnh do nhiều khoản đầu tư bổ sung cho việc phát triển AI.

Sự chuyển dịch từ tình trạng tiết kiệm dư thừa sang tình trạng tiết kiệm không đủ thể hiện rõ khi nhìn vào lãi suất thực dài hạn. Tại Mỹ, lãi suất thực cho 10 năm đã tăng từ 0,9% vào đầu năm 2022 lên 2,3% như hiện nay; tại Eurozone, lãi suất này đã tăng từ -2% vào đầu năm 2022 lên 1,6% như hiện nay. Việc lãi suất thực tăng làm giảm đầu tư, dẫn đến sự tích lũy nợ công nhanh hơn và làm kìm hãm sự tăng trưởng của các chỉ số thị trường chứng khoán.

Giá năng lượng và kim loại công nghiệp giảm

Nếu chiến tranh ở Trung Đông kết thúc, giá dầu, khí đốt tự nhiên và kim loại công nghiệp sẽ giảm. Bên cạnh đó, việc tăng năng lực sản xuất các nguyên liệu thô này sẽ góp phần làm giảm giá năng lượng. Giá dầu đã giảm từ 120 USD/thùng xuống còn 80 USD/thùng, tương tự như giá khí đốt tự nhiên ở châu Âu giảm từ 60 euro/MWh xuống còn 55 euro/MWh, trong khi giá các kim loại công nghiệp đã giảm 8% so với mức đỉnh điểm vào đầu tháng 6-2026.

Đặc biệt, thị trường dầu mỏ toàn cầu trong tương lai sẽ trong tình trạng dư nguồn cung, do sản lượng gia tăng ở Mỹ, Các Tiểu vương quốc Arab thống nhất (quốc gia đã rời OPEC từ tháng 5-2026), Iran cũng như nhu cầu giảm do sự phát triển của năng lượng tái tạo.

Phát triển AI

AI có thể là một sự thay thế hoặc bổ sung cho việc làm. Trong cả hai trường hợp, nó đều làm tăng năng suất lao động, dẫn đến mất việc làm trong các lĩnh vực mà nó thay thế (ví dụ như dịch vụ tài chính, tư vấn, vận tải và hậu cần, thương mại), và làm tăng đáng kể nhu cầu đào tạo nghề nghiệp.

AI cũng làm thay đổi sâu sắc cách thức tổ chức công việc trong các lĩnh vực chiếm khoảng 40% nền kinh tế toàn cầu. Sự phát triển của AI đã tạo ra nhu cầu đầu tư đáng kể cho các công ty phát triển mô hình AI (750 tỷ USD vào năm 2026 tại Mỹ), do đó làm tăng vọt về doanh thu và lợi nhuận của các nhà cung cấp cho những công ty này (những nhà sản xuất chất bán dẫn, thẻ nhớ, ổ cứng).

Khí thải nhà kính toàn cầu và hậu quả của chúng

Năm 2024, lượng khí thải nhà kính toàn cầu cao hơn 65% so với năm 1990 và cao hơn 30% so với năm 2005. Kết quả là, nhiệt độ trung bình toàn cầu năm 2025 cao hơn 1,6 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp.

Nhiệt độ tăng chủ yếu xảy ra từ năm 1998. Công trình nghiên cứu của Adrien Bilal, nhà kinh tế học tại Đại học Harvard (Mỹ) và Diego Känzig, nhà kinh tế học tại Đại học Northwestern (Mỹ) chứng minh tác động to lớn của việc tăng nhiệt độ toàn cầu đối với GDP toàn cầu (nhiệt độ trung bình tăng 1 độ C sẽ làm giảm 18% GDP sau vài năm). Quan sát cho thấy, nhiệt độ tăng đã làm giảm 27% GDP kể từ năm 1980.

Sự suy thoái của châu Âu

Sự suy thoái của châu Âu là điều hiển nhiên. Sự phát triển của các công ty kỹ thuật số ở châu Âu yếu hơn so với Mỹ. Châu Âu đang mất thị phần vào tay Trung Quốc trong lĩnh vực hàng hóa sản xuất; thâm hụt thương mại của Liên minh châu Âu (EU) với Bắc Kinh chạm mốc 370 tỷ euro vào năm 2025 và 98 tỷ euro trong quý I-2026.

Sự suy giảm này bắt nguồn từ một số nguyên nhân sau: Giảm chi tiêu cho nghiên cứu và phát triển doanh nghiệp (chỉ chiếm 1,5% GDP ở EU, trong khi ở Mỹ là 2,7% GDP); sự phát triển yếu của vốn đầu tư mạo hiểm, với việc huy động vốn đầu tư mạo hiểm ở EU thấp hơn từ 4 đến 10 lần so với ở Mỹ, tùy thuộc vào từng năm; quy mô thị trường chứng khoán nhỏ; sự kém hiệu quả của viện trợ công...

Già hóa dân số

Hiện tượng già hóa dân số ảnh hưởng đến phần lớn các quốc gia, với cả sự suy giảm tỷ lệ sinh và sự gia tăng tuổi thọ. Ví dụ, tỷ lệ sinh là 0,75 ở Hàn Quốc; 1,02 ở Trung Quốc; 1,2 ở Italy; 1,23 ở Nhật Bản và Tây Ban Nha; 1,33 ở Canada, 1,46 ở Đức và Nga; 1,54 ở Anh; 1,60 ở Brazil; 1,62 ở Mỹ và Thổ Nhĩ Kỳ; 1,64 ở Australia và 1,9 ở Ấn Độ.

Tuổi thọ trung bình thế giới tính vào thời điểm năm 2026 là 73,8 tuổi; con số này là 66,4 tuổi vào năm 2000, 60,5 tuổi vào năm 1980 và 47,8 tuổi vào năm 1960. Sự kết hợp giữa tuổi thọ tăng và tỷ lệ sinh giảm đang đe dọa sự cân bằng của các hệ thống an sinh xã hội (lương hưu, chăm sóc y tế...).