Kỳ vọng về một “khoảng lặng chiến thuật” nhằm hạ nhiệt căng thẳng ở Trung Đông, tạo khe cửa cho đàm phán vì thế sớm bị dập tắt. Diễn biến này không có gì bất ngờ, bởi đây là một lệnh ngừng bắn được dựng lên chủ yếu bằng tuyên bố chính trị, thiếu nền tảng niềm tin và nhượng bộ thực chất. Nhất là khi các mâu thuẫn cốt lõi vẫn còn nguyên đó, lệnh ngừng bắn có nguy cơ trở thành chiếc đồng hồ đếm ngược tới vòng xoáy bạo lực mới.

Đằng sau khoảng lặng đó là những chuyển động ngầm phức tạp và khó lường bởi những toan tính chiến lược và lợi ích cốt lõi của các bên. Với Mỹ, ưu tiên là tái thiết lập trật tự kiểm soát tại “yết hầu” năng lượng Hormuz. Trong khi đó, Iran coi eo biển này là công cụ răn đe và đòn bẩy mặc cả then chốt. Điều nguy hiểm là những thay đổi trong môi trường chiến lược đã tác động mạnh đến cách Iran nhìn nhận về an ninh quốc gia, có thể buộc nước này phải xem xét lại các mục tiêu trong chương trình hạt nhân của mình. Còn với Israel, Nhà nước Do Thái vẫn kiên định mục tiêu triệt tiêu các mối đe dọa an ninh từ Tehran.

Vị trí eo biển Hormuz và các quốc gia xung quanh. Đồ họa: NASA 

Trong khi đối nghịch nhau về lợi ích cốt lõi, lại thêm nghịch lý: Đối thoại cần thiện chí, thời gian, niềm tin và sự kiên nhẫn, nhưng thực địa chiến trường lại diễn ra ngược lại khi các bên đều gia tăng sức ép bằng vũ lực để giành lợi thế. Các động thái quân sự, từ triển khai lực lượng đến các đòn tấn công cục bộ, không chỉ làm xói mòn lòng tin mà còn lấy đi nhiều thời gian cần thiết dành cho ngoại giao, đẩy các bên đến gần hơn với những lựa chọn cứng rắn.

Trong khi đó, các kênh trung gian như Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan hay một số quốc gia Arab nỗ lực duy trì đối thoại gián tiếp giữa Washington và Tehran. Tuy nhiên, sự tham gia của quá nhiều mắt xích trung gian lại chưa đủ để tạo đột phá, thậm chí còn làm gia tăng độ nhiễu thông tin, kéo theo nguy cơ hiểu nhầm những thông điệp được truyền đi dẫn tới tính toán sai lệch. Trong môi trường thiếu lòng tin, chỉ một sai số nhỏ cũng có thể phá vỡ toàn bộ trạng thái kiềm chế vốn mong manh.

Trong bối cảnh ấy, lệnh ngừng bắn hai tuần trở thành một phép thử niềm tin khắc nghiệt. Những vi phạm lệnh ngừng bắn gần như diễn ra ngay lập tức cho thấy phép thử này đang cho kết quả không như trông đợi khi các bên chưa sẵn sàng biến sức ép quân sự thành nhượng bộ chính trị.

Thực tế ở “chảo lửa” Trung Đông nhiều năm qua đã chứng minh, những “khoảng lặng” như vậy hiếm khi mở ra cơ hội hòa bình nếu thiếu một sự điều chỉnh căn bản trong cách tiếp cận lợi ích và an ninh. Tuyên bố ngừng bắn hai tuần hay dài hơn nữa cũng khó giải quyết được vấn đề khi những lằn ranh đỏ liên tục bị vượt qua.

Khoảng lặng mong manh vì thế khó có thể là cơ hội cho hòa bình, mà chỉ tạo khoảng trống chiến lược để các bên tranh thủ củng cố lực lượng và chuẩn bị cho vòng đối đầu tiếp theo, có thể còn khốc liệt hơn.