EU đã dành 8,8 tỷ euro cho Quỹ Quốc phòng châu Âu và 1,7 tỷ euro nhằm nâng cao năng lực cơ động quân sự. Tuy nhiên, gia tăng đầu tư chưa đồng nghĩa với việc năng lực ứng phó chung được cải thiện tương xứng.

Sự khác biệt về ưu tiên chiến lược, năng lực quân sự và cách đánh giá các mối đe dọa giữa các nước thành viên vẫn gây khó khăn cho việc hình thành phương án hành động thống nhất. Theo Ủy ban châu Âu (EC), châu Âu vẫn thiếu một cơ chế đủ hiệu quả để đẩy nhanh quá trình phối hợp và phản ứng đồng bộ trước các cuộc khủng hoảng.

Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen phát biểu tại phiên họp toàn thể của Nghị viện châu Âu ở Strasbourg (Pháp), ngày 16-9-2026. Ảnh: Reuters

Trong Thông điệp về tình hình EU năm 2026 tại phiên họp toàn thể của Nghị viện châu Âu ở thành phố Strasbourg (Pháp) vào tháng 9 vừa qua, Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen đã kêu gọi thành lập Hội đồng An ninh châu Âu (ESC) nhằm tăng cường phối hợp trong lĩnh vực an ninh, quốc phòng và quản lý khủng hoảng. Theo đề xuất này, ESC sẽ là diễn đàn thường trực quy tụ các nhà lãnh đạo EU cùng những đối tác chủ chốt, trong đó có Anh, Na Uy, Ukraine và Canada. Cơ chế này được kỳ vọng tạo điều kiện để các bên trao đổi thông tin, thống nhất đánh giá về các mối đe dọa và phối hợp hành động kịp thời.

Ý tưởng thành lập ESC phản ánh nỗ lực rộng lớn hơn của EU nhằm tăng cường năng lực quốc phòng và quyền tự chủ chiến lược trước những mối đe dọa hỗn hợp, từ các vụ máy bay không người lái (UAV) xâm nhập, tấn công mạng đến hành vi phá hoại cơ sở hạ tầng trọng yếu. Căng thẳng trong quan hệ với Mỹ, cùng những cảnh báo của Washington về khả năng cắt giảm đóng góp tài chính cho NATO và thu hẹp hiện diện quân sự tại châu Âu càng thúc đẩy EU chú trọng hơn đến khả năng chủ động ứng phó với khủng hoảng.

Trong thập kỷ tới, khối hướng tới giảm phụ thuộc vào sự hỗ trợ quân sự từ Mỹ, đồng thời khắc phục tình trạng phân mảnh trong lĩnh vực quốc phòng, tăng cường liên kết giữa các nước thành viên và đơn giản hóa quy trình mua sắm, sản xuất quốc phòng chung. Tuy nhiên, tăng cường tự chủ chiến lược thông qua việc thành lập ESC không đồng nghĩa với việc EU muốn dùng cơ chế này để thay thế NATO. Chủ tịch EC Ursula von der Leyen nhấn mạnh các cơ chế mới phải hoàn toàn phù hợp và bổ trợ cho liên minh quân sự này. Cùng quan điểm này, Ủy viên châu Âu phụ trách quốc phòng và không gian Andrius Kubilius khẳng định một châu Âu mạnh hơn sẽ góp phần củng cố sức mạnh của NATO.

Triển vọng thành lập ESC còn phụ thuộc nhiều vào lập trường của các quốc gia thành viên. Những nước ủng hộ tăng cường hợp tác quốc phòng châu Âu có thể xem đây là công cụ nâng cao năng lực hành động chung. Trong khi đó, các quốc gia coi trọng quyền phủ quyết trong chính sách đối ngoại và quốc phòng có thể lo ngại vai trò của mình bị suy giảm trong quá trình ra quyết định. ESC chỉ phát huy hiệu quả khi hoạt động tham vấn gắn liền với hành động thực tế, từ chia sẻ thông tin, điều phối lực lượng đến bảo đảm hậu cần, trang bị và phát triển năng lực quốc phòng chung. Nếu thiếu cơ chế phối hợp rõ ràng và nguồn lực cần thiết, ESC khó tạo ra bước chuyển thực chất trong khả năng ứng phó chung của EU.

Để ứng phó hiệu quả với các mối đe dọa an ninh trong bối cảnh tình hình thế giới thay đổi nhanh chóng với những biến động khó lường EU cần vượt qua những khác biệt giữa các nước thành viên, tạo đồng thuận chính trị và thúc đẩy phối hợp hành động. Đây là điều kiện then chốt để châu Âu nâng cao năng lực tự bảo đảm an ninh, từng bước giảm sự phụ thuộc vào “chiếc ô an ninh” của Mỹ.