Thu hoạch lúa. Ảnh: Internet

Đối với lĩnh vực đất đai, công tác quy hoạch đặc biệt quan trọng bởi đó là cơ sở pháp lý cho việc thu hồi đất, giao đất, cho thuê đất và cho phép chuyển mục đích sử dụng đất...nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội đất nước. Song vấn đề này ở nước ta đã và đang bị trùng lắp, lãng phí, thiếu khoa học và không đồng bộ, ảnh hưởng tới quá trình thực hiện Nghị quyết hội nghị lần thứ VII Ban chấp hành Trung ương khoá X về "Nông nghiệp, nông dân, nông thôn" ( gọi tắt là Tam nông).

*Thực trạng quy hoạch và sử dụng đất

Sau hơn 4 năm thực hiện Luật đất đai, nhất là từ khi triển khai thực hiện Nghị quyết hội nghị lần thứ VII Ban chấp hành Trung ương khoá X về "Nông nghiệp, nông dân, nông thôn", công tác quy hoạch đất đai sớm xuất hiện những "rào cản" mà Bộ Tài nguyên và Môi trường đã thừa nhận: Tính đồng bộ giữa quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch xây dựng không hợp lý. Giữa 3 loại quy hoạch này còn vùng "chồng lấn", vùng "trắng" và chưa trở thành hệ thống quy hoạch phát triển thống nhất của cả nước. Chất lượng quy hoạch nói chung và quy hoạch sử dụng đất nói riêng không hợp lý, thiếu đồng bộ và mang tính bền vững. Ở nhiều nơi, không ít trường hợp vì muốn có nhiều công trình, dự án cho địa phương, muốn chỉnh trang, mở rộng đô thị cho "xứng tầm" hoặc muốn để lại "dấu ấn" của nhiệm kỳ lãnh đạo nên đã vội vàng chỉ đạo lập và xét duyệt quy hoạch, mà không cân nhắc đầy đủ khả năng thực hiện trước mắt cũng như tương lai. Đây là nguyên nhân chủ yếu đẫn đến tình trạng quy hoạch "treo" và không ai khác nông dân là người chịu chấp nhận thiệt thòi. Do vậy, chỉ tính riêng đến năm 2007 cả nước có tới 1.649 khu vực quy hoạch với diện tích 344.665ha được xếp vào diện quy hoạch "treo". Trong số này, Đồng Nai có 368 khu, Hoà Bình 124 khu, Hà Tĩnh 94 khu, An Giang 84 khu, Cao Bằng 75 khu...và các địa phương có diện tích quy hoạch "treo" lớn gồm: Hà Tĩnh 222.858ha, Sơn La 13.915ha, Điện Biên 6.730ha, Cần Thơ 5.753ha...

Cũng không ít địa phương chưa xây dựng xong phương án điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất đến năm 2010 và kế hoạch sử dụng đất 5 năm (2006 - 2010) như Bắc Kạn, Hoà Bình, Sóc Trăng...nên có tới 123/670 huyện (18,4%) mới triển khai công tác này, thậm chí có 106/670 huyện (chiếm 15,8% )đến nay chưa triển khai được. Đặc biệt, việc lập quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất tại các đô thị (quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh) hầu như chưa được thực hiện. Đối với các xã, phường, thị trấn (gọi chung là xã), con số này còn lớn hơn nhiều với 3.077/10.777 xã chưa thực hiện và mới tổ chức thẩm định trình Thủ tướng Chính phủ xét duyệt quy hoạch sử dụng đất của 7 vùng địa lý kinh tế.

Theo các chuyên gia về đất đai, phương án quy hoạch không dự báo sát tình hình và mang nặng tính chủ quan duy ý chí, áp đặt, nhiều trường hợp quy hoạch theo phong trào. Thậm chí, nhiều trường hợp quy hoạch đúng và cần thiết, nhưng không có lộ trình thực hiện hoặc phân kỳ quy hoạch khiến cho người sử dụng đất bị mất các quyền hợp pháp của mình. Ngân sách không đảm bảo hoặc bị động về nguồn thu dẫn tới quy hoạch phải dừng lại, nhất là các dự án quy hoạch xây dựng kết cấu hạ tầng kỹ thuật. Có nơi quy hoạch được phê duyệt rồi, nhưng công tác quản lý bị buông lỏng và từ đây xuất hiện tình trạng dân lấn chiếm, tự chuyển mục đích sử dụng đất. Tại một số địa phương, sự thiếu phù hợp và nhất quán giữa quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội và thời hạn giao đất cho người sử dụng, là tác nhân phát sinh những mâu thuẫn và làm khó cho doanh nghiệp. Theo quy định của Luật Đất đai, quy hoạch tổng thể là 10 năm và có thể được xem xét sửa đổi 5 năm/lần, trong khi thời hạn giao đất cho các dự án đầu tư của doanh nghiệp là 50 năm. Với thời gian này, nhiều doanh nghiệp buộc phải di dời và chịu những thiệt hại, rủi ro không đáng có do giá đền bù không đủ bù đắp chi phí. Hơn thế, làm mất cơ hội kinh doanh, tạo tâm lý lo ngại và khiến doanh nghiệp lựa chọn phương án đầu tư ngắn hạn, kéo theo tình trạng sử dụng đất không hiệu quả.

Đề cập vấn đề trên, Sở Tài nguyên và Môi trường Đồng Tháp đưa ra ví dụ "cười ra nước mắt", đó là có xã diện tích hầu hết đất nông nghiệp, quy hoạch sử dụng đất không có con đường nào đi qua. Thế nhưng năm 2008 lại bất ngờ có kế hoạch làm đường cao tốc và yêu cầu thu hồi đất. Hoặc phần lớn diện tích KCN tại tỉnh Bắc Ninh cũng chỉ "lấp đầy" trên giấy. Không ít KCN có dự án đã được cấp phép trên dưới 2 năm, nhưng nhà xưởng vẫn chưa thấy đâu. Cũng điển hình tại thành phố Bắc Ninh, 10 năm qua thành phố đã chuyển mục đích sử dụng cho trên 1.000ha đất nông nghiệp, trong đó phường Đại Phúc bị thu hồi nhiều nhất với 220ha, chiếm 57,9% tổng diện tích đất canh tác của toàn phường. Mặc dù là phường trung tâm của thành phố và diện tích thu hồi chủ yếu để phát triển khu dân cư, dịch vụ, nhưng tại dây cũng có không ít dự án "treo" tới vài năm, nhất là dự án xây dựng khu nhà ở của Công ty Đại Dương. Đã 4 năm được giao đất với 16ha, nhưng đến nay Công ty mới san lấp mặt bằng rồi để đó, chưa có dãy nhà nào mọc lên và cũng không có một quyết định nào về việc thu hồi lại đất do vi phạm Luật Đất đai. Hiện tất cả số hộ dân bị mất ruộng, bình quân mỗi hộ mất từ 30% đến 60%, một số mất 100% diện tích và đưa số lao động thiếu việc làm của toàn phường lên trên 2.000 người. Đây cũng là nghịch cảnh chung của nhiều địa phương khác trong tỉnh. Nhìn những dải đất cát trắng xoá bám dọc theo QL 18 thuộc địa bàn các xã Vân Dương (thành phố Bắc Ninh), Phương Liễu (huyện Quế Võ)... Không chỉ người dân sở tại mà ngay cả những người đi đường cũng không khỏi xót xa, khi những cánh đồng ngút ngàn màu xanh trước kia nay đã bị "sa mạc hoá", nhiều "cánh đồng" cát lâu ngày không có bước chân người qua lại đã bắt đầu um tùm cỏ dại.

* Khắc phục bằng cách nào?

Đổi mới hệ thống quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất là yêu cầu bức thiết trong thời điểm này cũng như tương lai. Biện pháp trước mắt là các Bộ Tài nguyên và Môi trường, Kế hoạch và Đầu tư, Xây dựng phải phối hợp xác định rõ nội dung, mối quan hệ giữa quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch xây dựng. Áp dụng công nghệ thông tin vào việc lập quy hoạch sử dụng đất dựa trên việc xây dựng cơ sở dữ liệu và hiện trạng sử dụng đất, cơ sở dữ liệu tiềm năng đất đai, phân tích các chỉ tiêu về kinh tế - xã hội, môi trường. Hoàn chỉnh việc lập và xét duyệt quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất của các đơn vị hành chính cấp xã, huyện. Xây dựng các quy định cụ thể để kiểm tra thường xuyên việc thực hiện quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất trong giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất. Kiên quyết thu hồi đất đã giao, cho thuê không đúng đối tượng, đất Nhà nước đã giao, cho thuê nhưng không sử dụng, sử dụng không hiệu quả, sai mục đích. Làm tốt công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất mà trọng tâm là thực hiện thống nhất trình tự, thủ tục, quy định về thẩm định, phê duyệt, giám sát thực hiện phương án bồi thường, giải phóng mặt bằng. Rà soát quy hoạch để phát hiện và xử lý dứt điểm tình trạng quy hoạch "treo", giải toả "treo" và dự án "treo", đặc biệt là dân chủ, công khai trong quy hoạch.

Cùng với đó, hạn chế việc lấy đất nông nghiệp và quy hoạch lại một cách tổng thể để tập trung sản xuất theo hướng chuyên canh hàng hoá gắn với thị trường, nâng cao giá trị sử dụng đất. Điều chuyển một phần đất còn lại làm dịch vụ thương mại, mở mang tiểu thủ công nghiệp...để người nông dân “ly nông bất ly hương".

TTXVN