Sẽ không quá lời khi nói rằng, con cá tra của Việt Nam là “sứ giả” của sản phẩm hội nhập kinh tế quốc tế. Theo Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản, mặt hàng cá tra hiện đang có mặt tại 120 quốc gia và vùng lãnh thổ. Sau 10 năm, sản lượng cá tra của Việt Nam đã tăng 50 lần, giá trị xuất khẩu tăng 65 lần. Hầu hết những thị trường lớn ở châu Mỹ, châu Âu đều có mặt sản phẩm này. Tuy nhiên, từ đầu năm tới nay kim ngạch xuất khẩu đã giảm... Vì sao?

Thu hoạch cá tra ở cù lao Tân Lộc, thành phố Cần Thơ. Ảnh: CHU MÃ GIANG

Những con số... trái chiều

Xác định đây là mặt hàng thủy sản chiến lược, tháng 5-2009, Thủ tướng Chính phủ đã quyết định thành lập Ban chỉ đạo sản xuất, tiêu thụ cá tra vùng Đồng bằng sông Cửu Long - nơi duy nhất trên cả nước sản xuất mặt hàng này. Buổi giao ban trực tuyến mới đây của Ban chỉ đạo với các địa phương đã đề cập nhiều tới biện pháp thúc đẩy hoạt động sản xuất, chế biến và xuất khẩu.

Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN-PTNT) cho biết, từ đầu năm đến nay, sản lượng cá tra thu hoạch đạt 457.000 tấn, tăng gấp 8,2 lần so với đầu năm, tốc độ tăng trung bình là 13,5%/tháng. Trong đó, sản lượng cá tra tại các tỉnh Đồng Tháp, An Giang và Cần Thơ đạt 335.000 tấn, chiếm 73,4% sản lượng thu hoạch toàn vùng. Tuy nhiên, tăng trưởng thu hoạch chưa thể khẳng định hiệu quả kinh tế, bởi cá tra làm ra chủ yếu là để xuất khẩu. Số liệu xuất khẩu trong 7 tháng đầu năm lại… trái chiều so với sản xuất cá nguyên liệu: Cả nước xuất khẩu gần 295.000 tấn ra thị trường thế giới (đạt kim ngạch 667,6 triệu USD), giảm 2,7% về khối lượng và 3,6% về giá trị so với cùng kỳ năm 2008. Nguyên nhân của sự giảm này được xác định là do ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới, những khó khăn về rào cản thương mại, thuế quan, trong đó có việc Nga “đóng cửa” mặt hàng này vào ngày 20-12-2008. Rất may, vừa qua thị trường này đã mở cửa trở lại mở ra triển vọng mới trong tăng kim ngạch xuất khẩu.

Thực trạng và giải pháp gỡ vướng

Vấn đề “nóng” nhất hiện nay vẫn là việc sản xuất thu mua cá tra nguyên liệu. Đồng Tháp là tỉnh có sản lượng thu hoạch cao nhất trong 8 tháng qua, với 169.000 tấn (chiếm gần 37% sản lượng toàn vùng). Tuy nhiên, Phó chủ tịch UBND tỉnh Lê Vĩnh Tân băn khoăn:

- Tại địa phương, nhiều hộ đang phải “treo ao” hoặc chuyển sang nuôi trồng loại thủy sản khác do làm ăn không hiệu quả. Năm 2008, diện tích nuôi trồng toàn tỉnh là 1.400ha, nay giảm xuống chỉ còn 900ha. Nếu tình hình không được cải thiện, chắc chắn diện tích tiếp tục bị thu hẹp. Thức ăn chăn nuôi chiếm từ 75% đến 80% chi phí nuôi trồng, trong khi giá lại quá cao, làm người nuôi bị lỗ. Do đó, Nhà nước nên giảm thuế nhập khẩu thức ăn cho thủy sản, đưa vào danh mục quản lý giá của Nhà nước, không để các doanh nghiệp tùy tiện nâng giá.

Về điều này, Thứ trưởng Bộ Tài chính Trần Xuân Hà luận giải:

- Theo quy định hiện hành, các sản phẩm liên quan đến thức ăn chăn nuôi chịu thuế 5%. Đây là khung thấp hiện nay. Tuy nhiên, chúng tôi sẽ phối hợp với Bộ NN-PTNT có đánh giá kỹ hơn về vấn đề này, trên cơ sở đó xem xét tổng thể cho phù hợp. Về việc đưa thức ăn chăn nuôi vào danh mục quản lý giá của Nhà nước, chúng tôi sẽ nghiên cứu. Từ nay đến cuối năm, Bộ sẽ tiếp tục áp dụng mức lãi suất cho vay đối với doanh nghiệp xuất khẩu bảo đảm ở mức 2,9%/năm.

Khác với con số tăng trưởng chung của Bộ NN-PTNT, nhiều địa phương sản lượng thu hoạch lại đang giảm! Ông Huỳnh Thế Năng, Phó chủ tịch UBND tỉnh An Giang cho biết: “6 tháng đầu năm, sản lượng thu hoạch giảm tới 20.000 tấn. Đề nghị cần sớm rà soát, quy hoạch lại vùng sản xuất, cân đối cung, cầu, giao trách nhiệm cụ thể cho cơ quan chuyên môn trong việc cấp mã số, mã vạch, đăng ký hộ nuôi. Đề nghị Bộ NN-PTNT ban hành các quy định về điều kiện nuôi, tránh việc “nhà nhà nuôi cá” sẽ không thể kiểm soát được!

Ông Cao Đức Phát, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và PTNT - Trưởng ban Chỉ đạo sản xuất, tiêu thụ cá tra trả lời:

- Bộ đã giao cho Cục Nuôi trồng Thủy sản và Cục Chế biến, thương mại nông, lâm, thủy sản và Nghề muối có trách nhiệm cấp mã số, mã vạch để có thể truy suất nguồn gốc, xuất xứ tới từng địa chỉ. Quy định hướng dẫn vùng nuôi, điều kiện nuôi, đăng ký mã số, mã vạch… Bộ sẽ ký ngay trong tháng 8 này. Còn văn bản hướng dẫn về quy trình nuôi, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm đang trong quá trình hoàn thiện, tháng 9 tới tôi sẽ ký quyết định ban hành.

Phó chủ tịch UBND tỉnh Vĩnh Long Nguyễn Văn Diệp đề xuất: “Vốn vay ngân hàng là 600 tỉ đồng, chủ yếu chế biến (khoảng 311 tỉ đồng). Khó khăn đối với nhiều doanh nghiệp hiện nay là hết hạn mức tín dụng. Đề nghị tiếp tục kéo thêm thời gian cho vay đến 2010 để doanh nghiệp có điều kiện sản xuất phục hồi”.

Phó thống đốc Ngân hàng Nhà nước Nguyễn Đồng Tiến giải đáp:

- Đến hết tháng 7, tín dụng dành cho nuôi trồng, chế biến, tiêu thụ tiếp tục gia tăng so với tháng 6 và so với cùng kỳ năm trước. Hiện hệ thống ngân hàng đã cho vay khoảng 11.600 tỉ đồng, trong đó 8.400 hộ dân và 188 doanh nghiệp được vay vốn. Về kiến nghị của các tỉnh về chính sách khoanh nợ, cho vay hỗ trợ lãi suất, hỗ trợ các doanh nghiệp có hàng tồn kho, Ngân hàng Nhà nước đã có văn bản trả lời. Trong thời gian tới, sẽ tiếp tục cân đối để đáp ứng vốn cho các hộ nuôi trồng, thu mua. Chính sách hỗ trợ lãi suất sẽ tiếp tục triển khai thực hiện. Ngoài ra, Ngân hàng sẽ xem xét cơ cấu lại hạn nợ trong nuôi cá tra và cân nhắc vấn đề cho vay mới.

Nhiều triển vọng xuất khẩu trong thời gian tới

Ông Nguyễn Trung Hiếu, Phó chủ tịch UBND tỉnh Sóc Trăng nêu một thực tế: “Giá cá tra thu mua tại ao chỉ từ 14.000 đến 14.500 đồng/kg, trong khi chi phí đã lên tới hơn 15.000đ/kg, đa số người nuôi trồng thua lỗ. Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản (VASEP) nên tăng cường xúc tiến thương mại, ổn định thị trường với mức thu mua hợp lý cho nông dân”.

Tổng Thư ký VASEP Nguyễn Hữu Dũng cho biết:

- Thị trường xuất khẩu nhìn chung là giảm, trong đó riêng thị trường Nga bị ngừng trong 5 tháng. Mặc dù bạn đã mở cửa trở lại nhưng cũng ảnh hưởng lớn đến kim ngạch xuất khẩu trong năm nay. Rất vui một số thị trường lớn vẫn tăng trưởng. Trong đó, thị trường Mỹ (mặc dù vẫn bị áp chống bán phá giá) sản lượng tăng 58,8% so với năm ngoái, đứng đầu về tăng trưởng xuất khẩu. Chúng ta đang có điều kiện mở rộng một số thị trường mới như Nam Mỹ, châu Phi, U-crai-na. Dự báo 5 tháng tới, mức xuất khẩu sẽ đạt như năm ngoái. Việc giảm sản lượng cá nuôi trồng có mặt tốt là giảm sức ép về vấn đề tiêu thụ, đồng thời cũng là cơ hội để ngành cá tra điều chỉnh, cơ cấu lại sản xuất, liên kết, xuất khẩu.

Bộ trưởng Cao Đức Phát cung cấp thông tin quan trọng: Phía Nga cam kết từ tháng 9 tới, mỗi tháng sẽ nhập khẩu 10.000 tấn cá tra của Việt Nam. Như vậy, từ nay đến cuối năm chúng ta sẽ xuất khẩu thêm được 50.000 tấn. Thời gian qua, một số thị trường lớn đã có những thông tin thất thiệt cạnh tranh không lành mạnh. Bộ Công Thương cần chỉ đạo đại diện thương mại các nước thường xuyên thông báo tình hình, chủ động cung cấp thông tin về sản phẩm của ta, đồng thời tiếp tục chấn chỉnh hoạt động sản xuất, chế biến, nghiên cứu phát triển thị trường trong nước. Đặc biệt là quan tâm quản lý các doanh nghiệp, cơ sở chế biến, không để lọt lưới hàng kém chất lượng ra thị trường. Nếu doanh nghiệp nào mua cá chết, cá già, cá kém chất lượng để chế biến, phải xử lý nghiêm khắc vì đó là hành vi phá hoại uy tín cá tra của ta trên thị trường thế giới.

Nhiều triển vọng mới trong xuất khẩu, các giải pháp tháo gỡ sản xuất, chế biến, tiêu thụ đều khá rõ ràng. Vấn đề là việc triển khai cụ thể ở từng nông hộ, địa phương, doanh nghiệp để con cá tra thuận dòng bơi ra… biển lớn.

LÊ THIẾT HÙNG