Tôi may mắn nhiều lần được theo chân Phó viện trưởng Viện Đá quý - Trang sức Việt Nam, Đào Trọng Cường, đi khảo sát các mỏ đá quý ở Yên Bái, Nghệ An… và được nghe những lời tâm sự từ đáy lòng của ông - một người có chuyên môn cũng như sự tâm huyết đến kỳ lạ với đá quý: “Kể từ khi nước ta phát hiện ra mỏ đá quý đầu tiên đến nay đã tròn 20 năm rồi, nhiều mỏ đá quý có chất lượng cao, trữ lượng lớn đã được phát hiện; nhiều viên đá quý được tìm thấy có thể ghi vào sách kỷ lục thế giới… Thế mà đá quý Việt Nam vẫn chưa có thương hiệu trên thị trường thế giới”…

Đá màu Việt Nam đứng đầu thế giới?

Mới chỉ cách đây ít ngày, Giáo sư Phan Trường Thị, Viện trưởng Viện Đá quý – Trang sức Việt Nam cho tôi biết, trên thế giới ít có quốc gia nào có mỏ trữ lượng đá quý đẹp và nhiều như ở Việt Nam. Đá quý ở nước ta được phân bổ ở nhiều nơi, như: Lục Yên (Yên Bái), Quỳ Hợp (Nghệ An), Di Linh (Lâm Đồng), Thanh Hóa, Kon Tum, Lào Cai... Giáo sư Thị nhấn mạnh: “Ru-bi là loại đá hiếm và quý nhất. Ở Việt Nam, hiện đang có 3 viên đá ru-bi là: “Ngôi sao Việt Nam - 1” (hiện là “Bảo vật Quốc gia”), có trọng lượng hơn 10.000 carat (tương đương 2,1kg); “Ngôi sao Việt Nam - 2”, có kích thước nhỏ hơn một chút và viên “Thần châu Bảo Vật” của Công ty Thần châu Ngọc Việt, có trọng lượng hơn 9.000 carat. Cả 3 viên đá đều rất trong, màu nước I. Hiện trên thế giới chưa có viên đá quý ru-bi nào lớn và chất lượng cao như thế”.

Cách đây không lâu, trong chuyến đi cùng lên mỏ đá quý Lục Yên (Yên Bái), ông Đào Trọng Cường, cho tôi biết, không chỉ có chất lượng cao, mà trữ lượng đá quý tại các mỏ đá quý cũng rất lớn. Mặc dù hiện nay, việc khai thác đá quý vẫn bằng phương pháp thủ công, nhưng cứ 100 người, làm việc trong 3 ngày, nếu đào đúng mỏ sẽ thu được khoảng 20kg đá ru-bi dạng bé dùng để cẩn tranh. Trên thế giới không có nhiều mỏ đá quý có hiệu quả khai thác cao như thế.

Tại Công ty Thần châu Ngọc Việt, do chính ông Đào Trọng Cường làm Tổng giám đốc, tôi đã đọc được những lời cảm tưởng của nhiều lãnh đạo cao cấp các nền kinh tế lớn trên thế giới về đá quý và tranh cẩn đá quý Việt Nam khi tham gia Hội nghị APEC lần thứ 14 ở Việt Nam hồi tháng 11-2006. Nhân dịp này, Công ty Thần châu Ngọc Việt đã làm tặng 19 lãnh đạo các nền kinh tế thành viên APEC những bức chân dung được cẩn từ đá quý. Tổng thống Hàn Quốc Rô Mu Hiên viết: “Những bức tranh đá quý của các bạn thật đẹp và độc đáo khiến tôi ngỡ ngàng. Tôi giữ mãi tấm lòng và tình cảm tốt đẹp của các bạn gửi gắm trong bức chân dung rất đẹp này”. Thủ tướng Ma-lai-xi-a A.Ba-đa-uy viết: “Những bức tranh bằng đá quý của Việt Nam, đặc biệt là bức chân dung của tôi do Công ty Thần châu Ngọc Việt chế tác đã thể hiện được trình độ nghệ thuật cao, giống như bản sao của tôi vậy. Đây là những bức tranh chỉ có ở Việt Nam”…

Ông Cường nói với tôi: “Nghe những lời khen đó, tôi vừa vui lại vừa buồn. Vui vì họ khen đá quý, tranh cẩn đá của mình đẹp, độc đáo, có một không hai trên thế giới. Buồn vì, mãi đến bây giờ họ mới biết đến đá quý Việt Nam và tài năng của người Việt Nam”.

20 năm vẫn chưa có thương hiệu

Mỏ đá quý đầu tiên được phát hiện ở Việt Nam là mỏ đá Lục Yên, tìm thấy và khai thác từ năm 1987. Sau 20 năm, đã có thêm nhiều mỏ đá quý được tìm thấy, nhưng trên thị trường thế giới chưa có nhiều người biết đến thương hiệu đá quý Việt Nam.

Trao đổi với Giáo sư Phan Trường Thị, tôi được biết: Cách đây khoảng 10 năm là thời kỳ đỉnh cao của đá quý Việt Nam, thu hút khoảng 1.000 thương gia và doanh nghiệp tham gia buôn bán và chế tác. Nhưng nay thì chỉ còn khoảng 5% theo nghề. May mắn đó đều là những người tâm huyết với nghề. Theo giáo sư Thị thì sở dĩ có sự “tụt dốc” như vậy là do Việt Nam vẫn chưa là thành viên của Hiệp hội Đá quý thế giới. Trước đây và ngay cả hiện nay, muốn xuất hoặc nhập khẩu, các thương gia đá quý Việt Nam đều phải tìm đến các nước là thành viên của Hiệp hội Đá quý thế giới để trao đổi mua bán, như: Mi-an-ma, Nam Phi…

Giáo sư Thị kể: “Chính việc này đã gây nên những thiệt hại không thể tính được về kinh tế. Rất nhiều viên đá quý do không bán được ở Việt Nam và cũng không có Hội đồng thẩm định giá nên khi đem bán ở các sàn đấu giá nước ngoài chỉ thu được số tiền thấp hơn nhiều lần so với giá trị thực…”. Và ông so sánh: “Thái Lan là đất nước có nguồn tài nguyên đá quý không cao lắm nhưng vẫn là ngành kinh tế quan trọng của đất nước, thu hút hơn 2 triệu lao động lành nghề, ổn định, là nước nhập - xuất khẩu đá quý, trang sức lớn thứ 3 trên thế giới. Trong khi đó, Việt Nam có trữ lượng và chất lượng đá quý tốt hơn nhiều thì vẫn chưa có được chỗ đứng trên thị trường thế giới. Nếu đá quý Việt Nam có được thương hiệu, sẽ tạo việc làm cho rất nhiều lao động, đem lại nguồn thu hàng tỷ USD một năm”.

Đá quý đang “sống” bằng những sản phẩm “bình dân”

Đầu tháng 10 vừa qua, tôi có dịp trở lại Chợ đá quý Lục Yên. Chợ không còn được tấp nập như 10 năm trước. Trong khuôn viên rộng hơn 1.000m2, chỉ còn lại vài chục gian hàng bán đá, người mua cũng lác đác.

Anh Quang Thu, một người sưu tầm đá quý đi cùng nói với tôi: “Những viên đá có giá trị cao bây giờ không bán ở chợ nữa rồi. Người bán thường tìm thẳng đến những đối tác nước ngoài để giao dịch. Hàng bán ở chợ chỉ là những loại đá nhỏ bán cho những cơ sở làm tranh cẩn đá quý - một loại hàng hóa mới đang thịnh hành mà chưa mấy người biết tới”.

Mặc dù mới được hình thành 5 năm gần đây, nhưng nghề làm tranh đá quý ở Lục Yên đã thu hút hàng trăm gia đình tham gia. Trung bình một lao động sau thời gian đào tạo 6 tháng là biết làm nghề và chỉ cần 5 năm là có thể trở thành thợ lành nghề, tay nghề cao… có khả năng làm sản phẩm để xuất khẩu.

Bước đầu nghề cẩn ngọc lên tranh được phổ biến ở nhiều nơi, tạo công ăn việc làm cho hàng nghìn lao động ở các vùng miền có mỏ đá quý như Lào Cai, Yên Bái, Thanh Hóa, Lâm Đồng… Các doanh nghiệp và những người tâm huyết với đá quý Việt Nam vẫn tiếp tục miệt mài nghiên cứu để phát triển các kỹ thuật cẩn ngọc lên tranh.

Đến Công ty Thần châu Ngọc Việt, chúng tôi được tận mắt ngắm nhìn những bức tranh Đông Hồ, tranh hiện đại, các biểu tượng của các quốc gia trên thế giới, những cảnh sắc thiên nhiên tuyệt mỹ được làm bằng chất liệu đá quý... Anh Cường kể: “Tháng 11-2006, để hoàn thành 19 bức chân dung các nhà lãnh đạo các nền kinh tế APEC, các họa sĩ, nghệ sĩ trong công ty phải dồn hết tâm lực, trí lực trong 200 ngày, sử dụng hết 1.520 kg đá quý, gồm hơn 30 loại đá khác nhau như: Ruby, Sapphier, Spinel, Aquamarine... Bây giờ có không ít khách nước ngoài đã biết đến đá quý và tranh đá quý ở Việt Nam. Chúng tôi hiện đang có rất nhiều đơn đặt hàng của những khách hàng trong và ngoài nước”.

Với cương vị Phó viện trưởng Viện Đá quý - Trang sức Việt Nam, ông Cường kiến nghị: Để đá quý Việt Nam thực sự có thương hiệu trên thị trường thế giới, nước ta phải có Luật về khai thác, quản lý, kinh doanh, chế tác đá quý (hiện nay nghề khai thác đá quý vẫn thực hiện theo Luật khai thác khoáng sản, mà trong Luật này chưa có những điều khoản riêng, quy định cụ thể cho việc khai thác đá quý). Đồng thời tạo điều kiện và hỗ trợ cho các chuyên gia đá quý Việt Nam được tham gia Hiệp hội Đá quý - Trang sức Quốc tế; Tổ chức các phiên bán đấu giá, hội chợ triển lãm đá quý để doanh nghiệp, thương gia, khách du lịch có điều kiện trao đổi, tham quan và thẩm định đá quý; có chính sách hỗ trợ cho các địa phương, doanh nghiệp, cơ sở sản xuất và chế tác đá quý…

PHÚ SƠN