Bước tiến trong tư duy, kỹ thuật lập hiến

QĐND - Nếu như Hiến pháp năm 1992 phân chia chế độ kinh tế thành một chương, văn hóa, giáo dục, khoa học, công nghệ thành một chương, thì Hiến pháp mới đã gộp lại thành một và đưa thêm môi trường lên tên chương. Điều đó cho thấy, Đảng và Nhà nước ta đã đặt nhiệm vụ phát triển kinh tế trong tổng hòa quan hệ với các vấn đề khác, trong đó có vấn đề môi trường, hướng tới sự phát triển bền vững hơn. Đây có thể coi là một bước tiến trong tư duy, kỹ thuật lập hiến ở nước ta.

Quản lý nguồn lực đất đai

Trong lịch sử loài người, đất đai luôn là tư liệu sản xuất quan trọng bậc nhất, đặc biệt là trong sản xuất nông-lâm nghiệp. Trong xã hội hiện đại, đất đai dần trở thành nguồn lực không thể thiếu để phát triển kinh tế, giá trị của đất đai ngày càng được gia tăng mạnh mẽ hơn. Chính vì thế, chế độ sở hữu, quản lý và sử dụng đất đai trở thành một trong những vấn đề kinh tế quan trọng, được nhân dân đặc biệt quan tâm trong Hiến pháp.

Hiến pháp mới vẫn nhất quán với quan điểm đất đai là tài sản công thuộc sở hữu toàn dân, do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Điều này là hợp lý, bởi đất đai không chỉ là tài nguyên, là nguồn lực và là tư liệu sản xuất quan trọng, mà đất đai còn gắn với lãnh thổ quốc gia. Ở Việt Nam, một nguyên tắc cũng đã được Hiến định là tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân, do Nhân dân làm chủ. Do vậy, tài sản chung của cả nước, đất đai, đương nhiên phải thuộc sở hữu toàn dân, do Nhân dân làm chủ.

Tuy nhiên, Hiến pháp mới đã có bổ sung quan trọng: “Tổ chức, cá nhân được Nhà nước giao đất, cho thuê đất, công nhận quyền sử dụng đất. Người sử dụng đất được chuyển quyền sử dụng đất, thực hiện các quyền và nghĩa vụ theo quy định của luật. Quyền sử dụng đất được pháp luật bảo hộ”. Như vậy, quyền sử dụng đất đã được ghi nhận trong Hiến pháp như một dạng tài sản. Do đó, người nắm quyền sử dụng đất có thể chuyển nhượng, tặng, cho, cho thuê, để lại thừa kế, góp vốn kinh doanh. Những quyền này trong thực tế đã được ghi nhận trong các văn bản có giá trị pháp lý thấp hơn Hiến pháp và đây là lần đầu tiên, quyền sử dụng đất, việc bảo hộ quyền sử dụng đất và việc chuyển quyền sử dụng đất được Hiến định rõ ràng.

Một vấn đề khác cũng được Hiến pháp bổ sung là việc thu hồi đất. Đây là lĩnh vực làm nảy sinh nhiều khiếu kiện nhất, đặc biệt là khiếu kiện đông người, phức tạp, kéo dài. Do vậy, Hiến định vấn đề này sẽ làm giảm sự tùy tiện trong việc thu hồi đất, gây bức xúc trong Nhân dân. Hiến pháp quy định: “Nhà nước thu hồi đất do tổ chức, cá nhân đang sử dụng trong trường hợp thật cần thiết do luật định vì mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển kinh tế-xã hội vì lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng. Việc thu hồi đất phải công khai, minh bạch và được bồi thường theo quy định của pháp luật”. Như vậy, chỉ những dự án phát triển kinh tế-xã hội gắn với lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng mới được Nhà nước đứng ra thu hồi đất. Các dự án phát triển kinh tế-xã hội khác, chủ đầu tư sẽ phải thỏa thuận với chủ quyền sử dụng đất để nhận chuyển nhượng hoặc thuê lại quyền sử dụng đất.

Bảo vệ môi trường được nhấn mạnh

Mặc dù vấn đề bảo vệ môi trường đã được đặt ra trong Hiến pháp năm 1992, nhưng đã được bổ sung, phát triển hơn trong Hiến pháp mới. Môi trường cũng được bổ sung trong tên của cả Chương, điều đó chứng tỏ Đảng, Nhà nước ta đã coi trọng hơn vấn đề này, coi đây là nhiệm vụ quan trọng nhằm góp phần cùng thế giới giữ gìn, bảo vệ môi trường sống của loài người, tạo nền tảng pháp lý vững chắc hướng tới phát triển kinh tế xanh, bền vững hơn.

Hiến pháp đã bổ sung trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo vệ môi trường. Theo đó, “Nhà nước có chính sách bảo vệ môi trường; quản lý, sử dụng hiệu quả, bền vững các nguồn tài nguyên thiên nhiên, đa dạng sinh học; chủ động phòng, chống thiên tai, ứng phó với biến đổi khí hậu”. Trước đó, Hiến pháp năm 1992 chỉ quy định trách nhiệm này thuộc về các cơ quan, tổ chức, cá nhân: “Cơ quan Nhà nước, đơn vị vũ trang, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, mọi cá nhân phải thực hiện các quy định của Nhà nước về sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường”.

 Một vấn đề mới được Hiến định trong chế định bảo vệ môi trường là “Nhà nước khuyến khích mọi hoạt động bảo vệ môi trường, phát triển, sử dụng năng lượng mới, năng lượng tái tạo”. Đây được coi là tiền đề quan trọng để các tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân tham gia mạnh mẽ hơn vào việc bảo vệ môi trường bằng những hành động cụ thể, thiết thực, đặc biệt là trong việc nghiên cứu, phát triển các dạng năng lượng tái tạo.

Hiến pháp năm 1992 chỉ quy định “nghiêm cấm mọi hành vi làm suy kiệt tài nguyên và hủy hoại môi trường”. Hiến pháp mới đã quy định cả việc xử lý và nghĩa vụ bồi thường: “Tổ chức, cá nhân gây ô nhiễm môi trường, làm suy kiệt tài nguyên thiên nhiên và suy giảm đa dạng sinh học phải bị xử lý nghiêm và có trách nhiệm khắc phục, bồi thường thiệt hại”. Điều này thể hiện thái độ nghiêm khắc hơn của Đảng và Nhà nước ta với các hành vi phá hoại môi trường, hệ sinh thái.

Ngoài những nội dung trên, Hiến pháp mới cũng bổ sung một điều quan trọng về chính sách tài chính công, đơn vị tiền tệ của Việt Nam. Theo quy định tại Điều 55, ngân sách Nhà nước, dự trữ quốc gia, quỹ tài chính nhà nước và các nguồn tài chính khác do Nhà nước thống nhất quản lý và phải được sử dụng hiệu quả, công bằng, công khai, minh bạch, đúng pháp luật; ngân sách Nhà nước gồm ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương, trong đó ngân sách Trung ương giữ vai trò chủ đạo, bảo đảm nhiệm vụ chi của quốc gia; các khoản thu-chi ngân sách Nhà nước phải được dự toán và do luật định. Đây chính là những cơ sở Hiến định cho việc thiết lập kỷ luật tài chính sau này.

MINH THẮNG