QĐND - Vào ngày 18-9 tới, Xcốt-len sẽ tiến hành cuộc trưng cầu ý dân về độc lập và xứ này sẽ tách khỏi thành phần Liên hiệp Vương quốc Anh và Bắc Ai-len (gọi tắt là Anh) nếu có 50% +1 cử tri Xcốt-len bỏ phiếu thuận. Tuy nhiên cho đến nay, vẫn chưa có ai dám chắc chắn rằng, rời bỏ Liên hiệp Vương quốc Anh sẽ là lựa chọn mang lại lợi hay hại cho Xcốt-len.

Vị trí chiến lược của Xcốt-len

Mặc dù sáp nhập vào Anh kể từ năm 1707, nhưng trên thực tế, Xcốt-len vẫn giữ sự độc lập về hệ thống pháp luật, giáo dục và bản sắc văn hóa riêng. Xcốt-len chiếm 1/3 diện tích đất liền ở Anh và được hưởng nhiều quyền tự trị rộng rãi, đặc biệt trong các lĩnh vực như y tế, giáo dục… Ngoài ra, Xcốt-len còn giữ một vai trò hết sức quan trọng khi 97% trữ lượng dầu lửa của Anh và 58% trữ lượng khí đốt tập trung trên lãnh thổ Xcốt-len, ở biển Bắc. Đồng thời, hạm đội hải quân Anh đang tập trung tại căn cứ hải quân Faslane, Xcốt-len. Căn cứ này không những quan trọng về mặt địa chiến lược mà còn là nơi đặt hệ thống tên lửa đánh chặn Trident nổi tiếng của Anh. Hiện lực lượng đang đóng ở Faslane có 4 tàu ngầm hạt nhân chiến lược của Anh trang bị tên lửa đánh chặn Trident mang đầu đạn hạt nhân, 16 tàu và tàu ngầm thông thường, 2 đơn vị đổ bộ.

Ông A-lếch Xan-môn (chính giữa, phía trước) tham gia cùng với những người ủng hộ sự độc lập của Xcốt-len trong một sự kiện ở E-đin-bớc. Ảnh: Roi-tơ

Tuy nhiên, vì không phải là một quốc gia độc lập nên Xcốt-len không được gia nhập trực tiếp vào LHQ, Liên minh châu Âu (EU) hay bất kỳ tổ chức quốc tế nào khác. Người Xcốt-len cho rằng, họ đang phải chia sẻ gánh nặng kinh tế với Anh. Thậm chí, trên một trang kinh doanh tại Xcốt-len, chiếc đồng hồ nợ công chạy kèm với dòng chữ “Mỗi giây người Xcốt-len phải trả 127 bảng cho khoản nợ công nhưng không được công bố”. Đây là những lý do mà từ lâu người dân Xcốt-len đã râm ran ý định rời bỏ Vương quốc Anh.

Cho đến năm 2007, một bước ngoặt đáng chú ý đã diễn ra tại Xcốt-len khi Đảng Dân tộc Xcốt-len (SNP) bất ngờ giành chiến thắng sít sao trước Công đảng trong cuộc bầu cử Quốc hội. Kết quả này đồng nghĩa với việc thủ lĩnh A-lếch Xan-môn (Alex Salmond) của SNP-người có khuynh hướng đưa Xcốt-len tách khỏi khối Liên hiệp Anh-trở thành Thủ hiến đầu tiên của Xcốt-len. Sau nhiều tháng đàm phán, ngày 15-10-2012, Thủ tướng Anh Đa-vít Ca-mơ-rôn (David Cameron) và Thủ hiến Xcốt-len, A-lếch Xan-môn đã đạt được một thỏa thuận quan trọng, gọi là Thỏa ước E-đin-bớc, mở đường cho Xcốt-len tổ chức trưng cầu dân ý để người dân quyết định việc nên tách ra hay ở lại Anh vào ngày 18-9 tới.

Lợi và hại

Với quy mô khoảng 5 triệu dân và tổng sản phẩm quốc nội (GDP) hơn 200 tỷ USD, Xcốt-len đang định hướng xây dựng một mô hình phát triển tốt như Na Uy với kinh tế tăng trưởng đều, nguồn dầu mỏ biển Bắc dồi dào và thu nhập cao. Những người ủng hộ việc tách khỏi Anh cho rằng, khi giành được độc lập, Xcốt-len có thể sử dụng nguồn lợi nhuận từ dầu mỏ để xây dựng một xã hội thịnh vượng và công bằng hơn.

Tuy nhiên, A-li-xte Đa-linh (Alistair Darling), thành viên Công đảng trong nghị viện Xcốt-len, lãnh đạo chiến dịch “Better together” và nhóm “No Scotland” phản đối việc độc lập thì cho rằng, việc nằm trong Liên hiệp Anh sẽ giúp Xcốt-len hùng mạnh hơn. Việc tách ra đi riêng một con đường sẽ đẩy nền kinh tế Xcốt-len vào tình thế bất ổn với hàng loạt vấn đề nổi lên, như việc sử dụng đồng tiền nào, tư cách thành viên trong EU và Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), hay trữ lượng dầu mỏ còn lại ở Biển Bắc.

Mới đây, người phát ngôn của Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF), ông Bin Mơ-rây (Bill Murray), cũng nêu rõ việc cử tri Xcốt-len ủng hộ tách vùng đất này khỏi Vương quốc Anh để thành lập một quốc gia độc lập sẽ kéo theo những tác động tiêu cực, mà trước tiên đó là sự bất ổn trong quá trình chuyển đổi sang một hệ thống tiền tệ, tài chính và tài khóa mới hoàn toàn khác biệt tại đây. Theo dự đoán của các nhà kinh tế, Xcốt-len độc lập có thể khiến các nhà đầu tư quốc tế bỏ đi, đặc biệt là nếu nước này áp đặt một chế độ thuế cao hơn của nước Anh do mất đi nguồn tài chính từ Anh. Đài BBC cho rằng, thu nhập của người Xcốt-len có thể tăng lên 1.400 bảng Anh/năm nhưng để duy trì các vấn đề an sinh xã hội, các loại thuế sẽ phải tăng 3%, nếu không sẽ phải cắt giảm 11% chi tiêu cho dịch vụ công. Và tiền để thay đổi thể chế tốn khoảng 1,5-2,7 tỷ bảng Anh.

Còn riêng với Anh, Xcốt-len độc lập sẽ làm suy yếu sức mạnh của một liên minh tồn tại hơn 300 năm đã từng thống trị 1/3 thế giới. Không chỉ dừng lại ở nguy cơ khiến đồng bảng Anh mất giá nghiêm trọng, việc Xcốt-len tách khỏi Anh sẽ khiến sức mạnh kinh tế của xứ sở sương mù suy yếu khi lợi nhuận từ dầu mỏ biển Bắc không còn, chưa kể sức mạnh của lực lượng vũ trang Anh cũng giảm sút không nhỏ nếu mất đi căn cứ Faslane. Lời nói của Anh tại HĐBA LHQ, G-7 và G-20 sẽ không còn sức nặng trước một khối liên hiệp Anh chia rẽ và suy yếu cả về sức mạnh kinh tế lẫn quân sự. Nguy hiểm hơn, sự độc lập của Xcốt-len sẽ “mở một lỗ hổng trong Vương quốc Anh” và trở thành một tiền lệ nguy hiểm không chỉ riêng đối với các vùng lãnh thổ khác của Liên hiệp Anh mà còn đối với nhiều quốc gia trên toàn thế giới.

Bài toán khó

Tính đến ngày 11-9, một tuần trước khi diễn ra cuộc trưng cầu dân ý về nền độc lập của Xcốt-len, đã có 4,29 triệu trong tổng số 5,3 triệu người dân Xcốt-len đăng ký bỏ phiếu. Đây là số lượng người đăng ký bỏ phiếu cao nhất trong một cuộc bầu cử hay trưng cầu dân ý từ trước đến nay ở vùng lãnh thổ thuộc Vương quốc Anh này.

Trong khi đó, kết quả thăm dò dư luận mới nhất của cơ quan nghiên cứu thị trường Survation về cuộc trưng cầu ý dân sắp tới cho thấy, tỷ lệ cử tri muốn vùng đất này tiếp tục là một xứ của Liên hiệp Vương quốc Anh và Bắc Ai-len hiện cao hơn 6 điểm so với tỷ lệ ủng hộ Xcốt-len tách ra độc lập. Trước đó, theo kết quả cuộc thăm dò của hãng YouGov thực hiện cho tờ "Thời báo" (Times), tỷ lệ ủng hộ Xcốt-len độc lập lần đầu tiên đã vượt lên dẫn trước 2 điểm so với tỷ lệ chống, song kết quả cuộc thăm dò của Survation đã cho thấy dư luận Xcốt-len khó dự đoán hơn nhiều.

Trong một nỗ lực nhằm giữ chân Xcốt-len không tách khỏi Vương quốc Anh để trở thành quốc gia độc lập, Thủ tướng Anh Đa-vít Ca-mơ-rôn đã tới Xcốt-len để vận động người dân nơi đây bỏ phiếu chống trong cuộc trưng cầu ý dân ngày 18-9. Trước đó, ngày 5-8, các nhà lãnh đạo Anh cũng đã ký tuyên bố chung cam kết dành cho Xcốt-len nhiều quyền lợi hơn về pháp luật và thuế nếu Xcốt-len đồng ý tiếp tục là một phần của Vương quốc Anh. Tuy nhiên, những người ủng hộ đòi độc lập cho Xcốt-len lại cho rằng, những hứa hẹn trên chỉ là một "mưu toan muộn màng" của Quốc hội Anh nhằm mua chuộc cử tri Xcốt-len.

Cho đến nay, vấn đề độc lập của Xcốt-len vẫn là một bài toán khó và tiềm ẩn những hệ quả nghiêm trọng đối với cả Xcốt-len và Anh, thậm chí cả châu Âu, ở mức độ chưa thể xác định được. Nhưng những khó khăn trở ngại xem ra có tính ngắn hạn đối với Xcốt-len mà dài hạn đối với Vương quốc Anh, khi vị thế của nước này trên trường quốc tế có nguy cơ lung lay vì sự ra đi của Xcốt-len.

NGỌC THƯ