Bài 4: Tách bạch các chức năng và nhiệm vụ trong quản lý

QĐND - Định hướng đổi mới và yêu cầu tăng cường quản lý, giám sát DNNN trong thời gian tới đã được khắc họa khá sâu sắc trong Đề án “Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước, trọng tâm là tập đoàn, tổng công ty nhà nước giai đoạn 2011-2015” và Đề án tổng thể tái cơ cấu kinh tế gắn với chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng nâng cao chất lượng, hiệu quả và năng lực cạnh tranh giai đoạn 2013–2020.

Theo các đề án trên, DNNN cần được đổi mới, tiến tới áp dụng đầy đủ khung quản trị hiện đại theo thông lệ tốt của kinh tế thị trường; thực hiện nghiêm pháp luật, kỷ cương hành chính nhà nước, bảo đảm DNNN hoạt động theo cơ chế thị trường, cạnh tranh bình đẳng như các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác. Cùng với đó, có biện pháp tích cực ngăn ngừa và khắc phục những hạn chế, mặt trái của cơ chế thị trường; thực hiện nhất quán chủ trương quản lý giá theo cơ chế có sự điều tiết của Nhà nước đối với điện, than, xăng dầu, dịch vụ công theo lộ trình với mức độ và thời gian điều chỉnh phù hợp bảo đảm mục tiêu kiểm soát lạm phát...

Nhân viên của Movitel (thương hiệu của Viettel tại Mô -dăm-bích) đang bán hàng tại một khu chợ nông thôn. Ảnh: Hồ Quang Phương

Trong thời gian tới, cần tổ chức lại và có quy định đặt tên chính thức cho các tập đoàn, Tổng công ty và DNNN theo các mô hình quản trị công ty hiện đại theo hướng chỉ nên có 3 tên gọi: Doanh nghiệp, doanh nghiệp có vốn nhà nước và doanh nghiệp có vốn nước ngoài. Cụ thể hóa nội hàm và đưa vào chỉ tiêu thống kê nhà nước 3 nhóm doanh nghiệp này. Cần ưu tiên xây dựng các mô hình tập đoàn kinh tế đa sở hữu trên cơ sở sự tự nguyện thỏa thuận liên kết, hợp tác giữa các pháp nhân độc lập, với vai trò nòng cốt là DNNN, được vận hành theo đúng quy luật kinh tế.

Cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, cơ chế về thực hiện chức năng quản lý nhà nước và thực hiện quyền, nghĩa vụ của chủ sở hữu Nhà nước đối với DNNN, đặc biệt là quản lý đầu tư, tài chính, cán bộ, công tác kiểm tra, giám sát và các quy định về cổ phần hóa, sắp xếp, đổi mới DNNN. Cần phân định rõ thẩm quyền, nghĩa vụ của từng cấp trong thực hiện quyền, nghĩa vụ của chủ sở hữu là Nhà nước đối với công ty TNHH Nhà nước một thành viên và phần vốn Nhà nước đầu tư vào doanh nghiệp khác. Làm rõ cơ chế giám sát và trách nhiệm của đại diện quyền sở hữu vốn và tài sản nhà nước tại các doanh nghiệp phù hợp với Luật Doanh nghiệp và yêu cầu quản lý vốn nhà nước tại các doanh nghiệp. Nhà nước không bao cấp rủi ro cho doanh nghiệp, nhưng cũng không tạo ra những rủi ro cho doanh nghiệp bằng các quyết định hành chính của mình...

Giám sát của Nhà nước và của cộng đồng

Các bộ được giao làm đại diện chủ sở hữu tổ chức theo dõi, kiểm tra, giám sát, đánh giá hoạt động của doanh nghiệp theo cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp 100% vốn nhà nước và doanh nghiệp có vốn nhà nước. Việc đầu tư, kế hoạch sản xuất hằng năm, huy động vốn... thực hiện theo quy định của pháp luật tương ứng.

Để hỗ trợ quản trị DNNN theo mô hình công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn phù hợp với quy định của Luật Doanh nghiệp, cạnh tranh bình đẳng trên thị trường trong hoạt động kinh doanh vị lợi nhuận, cần tiếp tục sửa đổi và hoàn thiện những quy định không phù hợp liên quan đến vấn đề xác định giá trị doanh nghiệp, chọn đối tác chiến lược, bán cổ phần ưu đãi cho người lao động... Đồng thời, làm rõ hơn vai trò của chủ sở hữu hoặc người đại diện chủ sở hữu; quyền chủ động điều hành sản xuất, kinh doanh của DNNN vì lợi ích chung; vai trò và cơ chế trách nhiệm, quyền lợi của Hội đồng quản trị hoặc Hội đồng thành viên. Sự phân cấp quản lý cần thống nhất và rõ ràng, gắn với chịu trách nhiệm liên đới của từng tổ chức, cá nhân trong quản lý DNNN; công khai các thông tin, quy trình, thủ tục, danh mục dự án, tăng cường công tác quản lý, thanh tra, kiểm tra, kiểm toán các dự án đầu tư của DNNN.

Bên cạnh hệ thống giám sát nhà nước, cần xem xét bổ sung quy định các hoạt động đầu tư công, kể cả của các DNNN đều phải chịu sự giám sát của cộng đồng, xác lập quyền và trách nhiệm của cộng đồng trong vai trò giám sát đối với các hoạt động đầu tư của DNNN. Nghiên cứu quy định rõ các hành vi bị cấm và các chế tài đủ mạnh để xử lý các hành vi vi phạm ở các mức độ khác nhau góp phần ngăn chặn tiêu cực và làm cơ sở pháp lý để xử lý các sai phạm trong đầu tư của DNNN. Sử dụng chuyên gia trong nước và nước ngoài có trình độ và tính khách quan nhằm đánh giá, phản biện độc lập các tác động của dự án đầu tư lớn.

Khác với các hoạt động kinh tế khác, hoạt động kinh tế của nhà nước, của DNNN, luôn có hai mục tiêu với hai tính chất khác nhau, đó là mục tiêu kinh doanh thông thường và mục tiêu công ích. Vì vậy, cần xác định rõ theo các hệ tiêu chí đồng bộ và khoa học về tính chất kinh doanh và tính chất công ích của DNNN. Từ đó, làm rõ cơ chế quản lý phù hợp đáp ứng mục tiêu kinh tế -xã hội, môi trường, cũng như các lợi ích quốc gia và địa phương, ngành, cụ thể và dài hạn. Khắc phục sự nhập nhằng giữa nguồn vốn hoạt động vì lợi nhuận với nguồn vốn hoạt động phi lợi nhuận, cũng như giữa trách nhiệm xã hội của các tập đoàn kinh tế Nhà nước đối với ổn định kinh tế vĩ mô với nhiệm vụ sản xuất kinh doanh, để tránh việc đầu tư của tập đoàn vừa bị phân tán, kém hiệu quả, vừa dễ bị lạm dụng, nhất là đối với các DNNN thuộc lĩnh vực độc quyền cao. Về vấn đề này, kết luận của Hội nghị Trung ương 6 khóa XI có định hướng rất đúng đắn. Theo đó, trong thời gian tới, chức năng hỗ trợ điều tiết vĩ mô và bảo đảm an sinh xã hội của doanh nghiệp phải được đổi mới và thay thế bằng cơ chế đặt hàng của Nhà nước, được hạch toán theo cơ chế thị trường. Cùng với đó, nên tạo ra cơ hội công bằng trong đấu thầu các nhiệm vụ công ích, để mọi thành phần kinh tế có thể tham gia, ai có phương án, cách làm tốt hơn sẽ được chọn.

Các DNNN, tập đoàn và Tổng công ty nhà nước phải thực hiện công bố thông tin và trách nhiệm giải trình hoạt động, nhất là về tài chính, như quy định đối với các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán. Bên cạnh đó, cần có quy chế kiểm soát giá và điều tiết lợi nhuận đối với DNNN hoạt động trong lĩnh vực độc quyền, nhằm bảo đảm lợi ích, sự bình đẳng, công bằng xã hội chung và giảm thiểu tình trạng biến sự độc quyền và lợi nhuận nhà nước thành sự độc quyền và lợi nhuận của doanh nghiệp. Hoàn thiện chế độ kế toán của các tập đoàn, tổng công ty để đánh giá chính xác hiệu quả hoạt động. Phải gắn hiệu quả kinh doanh của DNNN với lợi ích cá nhân của người đứng đầu. Thay vì bổ nhiệm các chức danh chủ chốt bằng những quyết định không có điều kiện ràng buộc, thiếu công khai minh bạch, chuyển sang tuyển chọn công khai các ứng cử viên trong xã hội trên cơ sở những yêu cầu về tăng năng suất, lợi nhuận. Đẩy mạnh cổ phần hóa để đặt DNNN lớn vào môi trường cạnh tranh. Hiệu quả từ hoạt động trong môi trường cạnh tranh cũng sẽ giải quyết được những tranh cãi về lương bổng cho các chức danh quản lý.

Dù có xu hướng ngày càng giảm thiểu, thu hẹp, song như kinh nghiệm thế giới chỉ ra, tái cơ cấu và đổi mới quản lý DNNN trong bối cảnh mới không phải là xóa bỏ triệt để các doanh nghiệp này, mà là làm cho chúng ngày càng hoạt động tốt hơn, hiệu quả hơn và đóng góp nhiều hơn cho kinh tế quốc gia theo nguyên tắc quản lý kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế. Để việc tái cấu trúc DNNN có hiệu quả đòi hỏi phải có cách làm mới, có lộ trình, quyết liệt và thực chất, phải bắt đúng bệnh và không tiến hành theo kiểu phong trào và hình thức.

Bài 5: Lối đi riêng của doanh nghiệp quân đội

Bài 3: Thực hiện tái cơ cấu như thế nào?