QĐND - Trong bối cảnh ngân sách Nhà nước hạn hẹp, việc kêu gọi nguồn vốn xã hội hóa tham gia mở rộng Quốc lộ 1 được xem là thành công của ngành giao thông vận tải (GTVT). Để hoàn vốn cho nhà đầu tư, mỗi dự án sẽ có một trạm thu phí đặt trong phạm vi dự án. Với khoảng cách 70km có một trạm thu phí BOT, mức thu cao hơn hiện tại, nhiều ý kiến lo ngại, khoản phí này sẽ ảnh hưởng không nhỏ đến phát triển kinh tế-xã hội cũng như đời sống người dân.

Phí sử dụng đường bộ: Xã hội cùng chịu với doanh nghiệp

Theo Bộ GTVT, để bảo đảm tính khả thi cho các dự án thực hiện theo hình thức BOT (Xây dựng-kinh doanh-chuyển giao), toàn tuyến bố trí 18 dự án BOT, mỗi dự án sẽ hoàn vốn bằng một trạm thu phí. Các trạm thu phí cách nhau khoảng 70km. Văn bản số 979/TTg-KTN của Thủ tướng Chính phủ nêu rõ, phương án tài chính của các Hợp đồng BOT được tính toán trên cơ sở khống chế thời gian hoàn vốn dưới 25 năm. Một số nhà đầu tư BOT cho biết, thời gian hoàn vốn như trong hợp đồng được xác định với điều kiện lý tưởng, nghĩa là không có phát sinh về mức đầu tư, lãi suất cũng được tính ổn định trong thời gian dài. Nếu các yếu tố đầu vào có biến động, thời gian thu phí hoàn vốn sẽ phải được điều chỉnh để bảo đảm quyền lợi của nhà đầu tư.

Phí sử dụng đường bộ cần cân đối để hài hòa lợi ích giữa doanh nghiệp vận tải, nhà đầu tư và xã hội. Trong ảnh: Trạm thu phí cầu Bến Thủy 2 (TP Vinh - Nghệ An).

Các trạm thu phí BOT trên Quốc lộ 1 sau khi tuyến đường này được mở rộng sẽ có mức thu cao hơn nhiều so với mức thu cũ. Bộ Tài chính vừa ban hành Thông tư số 159/2013/TT-BTC thay thế Thông tư số 90/2004/TT-BTC có hiệu lực từ ngày 1-1-2014 về thu phí sử dụng đường bộ. Theo đó, mức thu thấp nhất áp dụng cho xe dưới 12 ghế ngồi, xe tải có tải trọng dưới 2 tấn; các loại xe buýt vận tải khách công cộng từ 15.000 đến 52.000 đồng. Mức thu cao nhất cho xe tải 18 tấn trở lên; xe chở hàng bằng công-ten-nơ 40 fit từ 80.000 đến 200.000 đồng. Như vậy, đến năm 2016, thời điểm các dự án mở rộng Quốc lộ 1 hoàn thành, mức thu thấp nhất sẽ tăng gấp hơn 5 lần so với mức thu tại Thông tư số 90/2004/TT-BTC (52.000 đồng/phương tiện so với 10.000 đồng/phương tiện).

Hiệp hội Vận tải hàng hóa TP Hồ Chí Minh ước tính, hiện nay, phí sử dụng đường bộ đóng vào Quỹ bảo trì và đóng qua các trạm thu phí đang chiếm tỷ lệ từ 10 đến 15% tổng doanh thu một xe tại khu vực TP Hồ Chí Minh. Trong khi đó, số tiền cước doanh nghiệp thu được từ mỗi chuyến hàng chiều Hà Nội - TP Hồ Chí Minh khoảng 40 triệu đồng. Đó cũng là một trong những lý do dẫn đến giá cước vận tải nói chung và vận tải hàng hóa nói riêng trong 9 tháng đầu năm 2013 đã được các doanh nghiệp trên địa bàn TP Hồ Chí Minh điều chỉnh tăng 7% so với cùng kỳ năm 2012.

Sau khi các dự án mở rộng Quốc lộ 1 hoàn thành, dự kiến từ năm 2016, toàn tuyến sẽ có hơn 20 trạm thu phí BOT bao gồm cả một số trạm hiện có và trạm mới. Ước tính sơ bộ của Hiệp hội Vận tải ô tô Việt Nam cho thấy, tổng số tiền một xe công-ten-nơ 40 fit phải nộp khi qua các trạm thu phí này để vận chuyển hàng hóa từ Hà Nội - Cần Thơ là khoảng hơn 8 triệu đồng cho cả chiều đi và về. Theo ông Thân Văn Thanh, Phó chủ tịch Hiệp hội vận tải ô tô Việt Nam, số tiền phí sử dụng đường bộ ở mức cao như vậy sẽ chiếm tỷ trọng quá lớn so với doanh thu, doanh nghiệp vận tải không thể một mình gánh nổi mà phải có sự chia sẻ của xã hội, nghĩa là phải tăng giá cước để bù vào chi phí. “Giá cước vận tải ô tô hiện nay rất thấp, lợi nhuận của doanh nghiệp vận tải không nhiều, doanh nghiệp không thể duy trì hoạt động nếu chi phí đầu vào quá lớn, chỉ có giải pháp tăng giá cước”, ông Thân Văn Thanh chia sẻ.

Hài hòa giữa thu hút đầu tư và giảm gánh nặng xã hội

Khẳng định chủ trương thu hút vốn đầu tư xã hội hóa qua các dự án BOT hiện nay có nhiều đột phá, kêu gọi được nguồn vốn lớn từ xã hội, ông Lê Anh Tuấn, Vụ trưởng - Trưởng ban PPP (Bộ GTVT) cho rằng, một trong những nguyên nhân có thể khuyến khích được nhà đầu tư là Bộ GTVT đã mạnh dạn đề xuất tăng mức phí. “Nếu không tăng mức phí thì không thể thu hút được nhà đầu tư, vì thực tế với dự án thu phí hoàn vốn trong 25 năm, đến năm thứ 20 tiền mới về túi nhà đầu tư, trước đó, họ phải trả nợ ngân hàng. Không có cơ chế rõ ràng, nhà đầu tư không mặn mà với dự án”, ông Lê Anh Tuấn bày tỏ. Trong báo cáo mới đây, Bộ GTVT giải trình một số ý kiến của Ủy ban Tài chính - Ngân sách của Quốc hội liên quan đến thực hiện các dự án mở rộng Quốc lộ 1, Bộ GTVT khẳng định, sau khi mở rộng, tốc độ di chuyển của các phương tiện lưu thông trên tuyến tăng từ 40 đến 50km/giờ như hiện tại lên khoảng 70-80km/giờ, rút ngắn thời gian vận chuyển, tiết kiệm chi phí vận hành. Theo tính toán sơ bộ, chi phí tiết kiệm được tương đương với giá vé của các phương tiện chi trả, ngoài ra, còn chưa kể đến lợi ích về giảm tai nạn giao thông, an toàn tính mạng của người dân.

Một điều cần nhận thấy là việc tiết kiệm chi phí từ rút ngắn thời gian vận chuyển sẽ khó được các doanh nghiệp vận tải lượng hàng hóa đầy đủ, trong khi, phí sử dụng đường bộ có con số cụ thể, rõ ràng để doanh nghiệp tính toán chi phí đầu vào, từ đó làm căn cứ đưa ra giá cước. Hàng hóa vận chuyển trên Quốc lộ 1 hiện chiếm thị phần khoảng 65% lượng hàng vận tải Bắc - Nam. Bên cạnh đó, vận tải hành khách cũng chiếm hầu hết các tuyến vận tải Bắc - Nam cố định. Chính vì vậy, những tác động về giá cước vận tải của tuyến đường huyết mạch này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân.

Theo TS Nguyễn Ngọc Long, Phó chủ tịch Hội Khoa học kỹ thuật cầu đường Việt Nam, với “đại dự án” có phạm vi ảnh hưởng lớn như mở rộng Quốc lộ 1 thì vấn đề thu phí cần phải nghiên cứu kỹ lưỡng, làm sao cho thấu tình, đạt lý, chúng ta vẫn còn hơn 2 năm để làm công việc đó trước khi các dự án BOT hoàn thành. Để tạo được sự đồng thuận của nhân dân, ngay từ khi các dự án mở rộng Quốc lộ 1 đang triển khai, cơ quan QLNN cần nghiên cứu thấu đáo mối quan hệ giữa thu phí hoàn vốn cho nhà đầu tư BOT và phí sử dụng đường bộ khác, từ đó đưa ra phương án phù hợp, có sức thuyết phục với người dân.

Bài, ảnh: ĐỖ MẠNH HƯNG
Tin, bài liên quan:
Bài 1: Gỡ “nút thắt” giải phóng mặt bằng
Bài 2: “Siết” chất lượng, lo ngại tăng chi phí