Xây dựng Cục Pháp chế Bộ Quốc phòng và ngành pháp chế Quân đội vững mạnh, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới

Ngành pháp chế trưởng thành, lớn mạnh cùng Quân đội

Quản lý nhà nước bằng pháp luật là yêu cầu tất yếu của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam. Đối với lĩnh vực quân sự, quốc phòng, yêu cầu đó có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Bởi lẽ, đây là lĩnh vực trực tiếp liên quan đến độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ; đến xây dựng LLVT nhân dân, bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc, bảo vệ Đảng, Nhà nước, nhân dân và chế độ XHCN. Mọi chủ trương, quyết định trong hoạt động quân sự, quốc phòng phải bảo đảm đúng đường lối của Đảng, đúng thẩm quyền, đúng nguyên tắc, chặt chẽ về cơ sở pháp lý, thống nhất trong tổ chức thực hiện và phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ.

Từ đòi hỏi đó, ngày 25-9-1976, Phòng Pháp chế thuộc Văn phòng Bộ Quốc phòng được thành lập, mở đầu cho quá trình xây dựng và phát triển của tổ chức pháp chế trong Quân đội nhân dân Việt Nam. Ngay từ những năm đầu thành lập, tổ chức pháp chế trong Quân đội đã thể hiện rõ vai trò là cơ quan tham mưu giúp Bộ Quốc phòng trong công tác pháp luật. Trong điều kiện đất nước vừa thống nhất, hệ thống pháp luật và các chế độ, quy định trong Quân đội còn sơ khai, cần nghiên cứu, hoàn thiện, Phòng Pháp chế đã tích cực tham mưu rà soát, hệ thống hóa pháp luật về quân sự, quốc phòng; phổ biến, giáo dục pháp luật; theo dõi tình hình chấp hành pháp luật, kỷ luật; góp phần xây dựng nền nếp chính quy, giữ vững kỷ luật, kỷ cương trong Quân đội.

Ngày 16-6-2025, Bộ Quốc phòng tổ chức Lễ công bố quyết định tổ chức lại Vụ Pháp chế thành Cục Pháp chế trực thuộc Bộ Quốc phòng. Ảnh: ĐỨC TUẤN

Qua từng giai đoạn phát triển, tổ chức và hoạt động của ngành pháp chế Quân đội luôn gắn chặt với yêu cầu nhiệm vụ quân sự, quốc phòng. Khi đất nước đẩy mạnh công cuộc đổi mới, xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN và hội nhập quốc tế sâu rộng, công tác pháp chế đã có bước phát triển mới về tổ chức và phương thức hoạt động. Việc thành lập Vụ Pháp chế Bộ Quốc phòng năm 2004 là dấu mốc quan trọng, tạo điều kiện kiện toàn tổ chức, chuyên môn hóa hoạt động và nâng cao năng lực tham mưu quản lý nhà nước bằng pháp luật trong lĩnh vực quân sự, quốc phòng, cơ yếu. Trong thời kỳ này, Vụ Pháp chế và ngành pháp chế Quân đội đã chủ động tham gia xây dựng, góp ý, thẩm định nhiều dự án luật, pháp lệnh, văn bản quy phạm pháp luật; thực hiện kiểm tra, rà soát, hệ thống hóa, hợp nhất văn bản; đẩy mạnh phổ biến, giáo dục pháp luật; theo dõi thi hành pháp luật; tham mưu công tác tư pháp, thanh tra và giải quyết các vấn đề pháp lý phát sinh. Hệ thống cơ quan pháp chế và đội ngũ cán bộ pháp chế trong toàn quân từng bước được củng cố, phát triển theo hướng phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và đặc điểm của từng cơ quan, đơn vị.

Đặc biệt, việc Bộ Quốc phòng tổ chức lại Vụ Pháp chế thành Cục Pháp chế trực thuộc Bộ Quốc phòng năm 2025 là sự ghi nhận vị trí, vai trò và yêu cầu phát triển của công tác pháp chế trong Quân đội. Đây không chỉ là sự thay đổi về mô hình tổ chức mà còn thể hiện quyết tâm nâng cao năng lực tham mưu, chỉ đạo, hướng dẫn, kiểm tra công tác pháp chế trong toàn quân; xây dựng cơ quan pháp chế đầu ngành đủ mạnh, đủ tầm, đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước bằng pháp luật về quân sự, quốc phòng, cơ yếu trong tình hình mới.

Pháp chế Quân đội trước yêu cầu xây dựng Quân đội “cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại”

Thực tiễn 50 năm qua cho thấy, công tác pháp chế trong Quân đội không chỉ là hoạt động kỹ thuật pháp lý đơn thuần. Đây là một bộ phận quan trọng trong hệ thống tham mưu, giúp cấp ủy, chỉ huy và cơ quan chức năng nhận diện đúng cơ sở pháp lý, dự báo những vấn đề có thể phát sinh, phòng ngừa rủi ro pháp lý. Công tác pháp chế góp phần chuyển hóa chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách của Nhà nước thành các quy định pháp luật, chế độ, quy định có tính khả thi; bảo đảm thượng tôn pháp luật, kỷ luật được giữ nghiêm, quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của cơ quan, đơn vị, quân nhân và các tổ chức, cá nhân có liên quan được bảo vệ.

Những đóng góp của cơ quan pháp chế Bộ Quốc phòng và ngành pháp chế Quân đội được minh chứng bằng những kết quả cụ thể. Giai đoạn 2016-2020, Vụ Pháp chế đã phối hợp tham mưu trình Quốc hội ban hành 5 luật; trình Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ ban hành 48 nghị định và 9 quyết định; tham mưu với Bộ trưởng Bộ Quốc phòng ban hành 988 thông tư, thông tư liên tịch; nghiên cứu, tham gia ý kiến đối với hơn 4.000 dự thảo văn bản do các bộ, ngành gửi lấy ý kiến. Đến năm 2020, hệ thống tổ chức pháp chế trong toàn quân có Vụ Pháp chế Bộ Quốc phòng, 2 phòng pháp chế, 16 ban pháp chế, 30 cán bộ pháp chế chuyên trách và 142 cán bộ pháp chế kiêm nhiệm.

Thiếu tướng Nguyễn Việt Dũng, Cục trưởng Cục Pháp chế Bộ Quốc phòng chủ trì Hội nghị về hồ sơ sửa đổi, bổ sung một số điều của 9 luật về quân sự, quốc phòng, ngày 4-7-2026. Ảnh: ĐỨC TUẤN

Giai đoạn 2021-2025, cơ quan pháp chế Bộ Quốc phòng và ngành pháp chế Quân đội đã tham mưu hoàn thành 70 trong tổng số 86 văn bản quy định chi tiết luật, nghị quyết của Quốc hội, pháp lệnh, nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội thuộc trách nhiệm của Bộ Quốc phòng; biên soạn, phát hành 304.000 cuốn tài liệu và 189.900 cuốn bản tin pháp luật; kiểm tra 783 thông tư, tổ chức tập huấn nghiệp vụ kiểm tra, rà soát cho 2.253 lượt cán bộ, nhân viên. Riêng hai năm 2024-2025, hơn 2.000 dự thảo văn bản do các bộ, ngành gửi lấy ý kiến đã được nghiên cứu, góp ý; cơ sở dữ liệu văn bản quân sự, quốc phòng được cập nhật khoảng 10.000 văn bản; 3.700 báo cáo viên pháp luật được tập huấn về công nghệ thông tin, chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Những con số đó không chỉ phản ánh quy mô, cường độ công việc mà còn cho thấy bước chuyển rõ nét về chất lượng tham mưu, tổ chức thi hành pháp luật và hiện đại hóa công tác pháp chế trong toàn quân.

Những kết quả đó, trước hết bắt nguồn từ sự lãnh đạo, chỉ đạo thường xuyên, sâu sát của Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng; sự phối hợp chặt chẽ của các cơ quan, đơn vị trong và ngoài Quân đội; sự quan tâm, giúp đỡ của các bộ, ngành, địa phương. Đó còn là kết quả của tinh thần trách nhiệm, bản lĩnh, trí tuệ, sự tâm huyết và tận tụy của các thế hệ cán bộ, nhân viên pháp chế.

Trong giai đoạn phát triển mới, nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác pháp chế. Khối lượng, phạm vi và tính chất công việc pháp chế ngày càng mở rộng. Bên cạnh các nhiệm vụ truyền thống về xây dựng, thẩm định, kiểm tra, rà soát, hệ thống hóa văn bản; phổ biến, giáo dục pháp luật; theo dõi thi hành pháp luật, xử lý vi phạm hành chính, công tác pháp chế còn phải tham mưu giải quyết những vấn đề pháp lý phức tạp liên quan đến tổ chức lực lượng, quốc phòng, an ninh, cơ yếu, công nghiệp quốc phòng, đối ngoại quốc phòng, bảo vệ chủ quyền trên không gian mạng, thực hiện điều ước quốc tế và tham gia xây dựng pháp luật của Nhà nước. Yêu cầu đó đòi hỏi tổ chức pháp chế phải được xây dựng tương xứng với vị trí, chức năng, nhiệm vụ; đội ngũ cán bộ pháp chế phải có năng lực toàn diện, bản lĩnh, trách nhiệm và tư duy đổi mới.

Từ thực tiễn hoạt động, Cục Pháp chế Bộ Quốc phòng và ngành pháp chế Quân đội đã đúc kết nhiều bài học có giá trị, cụ thể:

Trước hết, phải tuyệt đối trung thành với Đảng, kiên định nguyên tắc, bám sát đường lối quân sự, quốc phòng của Đảng, pháp luật của Nhà nước và yêu cầu nhiệm vụ của Quân đội. Hai là, phải xuất phát từ thực tiễn, lấy chất lượng, tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất, đồng bộ và khả thi quy định của pháp luật làm thước đo cho chất lượng tham mưu. Ba là, phải gắn chặt công tác xây dựng pháp luật với tổ chức thi hành pháp luật; kịp thời phát hiện vướng mắc, bất cập từ thực tiễn để tham mưu hoàn thiện thể chế. Bốn là, phải thường xuyên kiện toàn tổ chức, xây dựng đội ngũ cán bộ pháp chế có phẩm chất, năng lực và uy tín. Năm là, phải phát huy sức mạnh phối hợp, đề cao trách nhiệm của cơ quan chủ trì, bảo đảm mọi ý kiến được nghiên cứu nghiêm túc, giải trình chặt chẽ, thuyết phục. Sáu là, phải coi trọng kiểm tra, sơ kết, tổng kết và đổi mới phương thức công tác trên cơ sở ứng dụng khoa học, công nghệ, gắn với bảo đảm an toàn thông tin, bí mật nhà nước.

Kế thừa truyền thống vẻ vang, vận dụng sáng tạo những bài học được đúc kết qua 50 năm xây dựng và phát triển, trước yêu cầu nhiệm vụ ngày càng cao, Cục Pháp chế Bộ Quốc phòng và ngành pháp chế Quân đội tiếp tục quán triệt sâu sắc đường lối, quan điểm của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, về nhiệm vụ quân sự, quốc phòng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới; kiên định nguyên tắc thượng tôn pháp luật, đề cao trách nhiệm, bảo đảm mọi hoạt động tham mưu pháp lý phục vụ thiết thực, hiệu quả nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Đồng thời, nâng cao hơn nữa chất lượng tham mưu xây dựng, hoàn thiện pháp luật về quân sự, quốc phòng, cơ yếu. Dự báo sớm những vấn đề mới phát sinh từ thực tiễn xây dựng Quân đội, củng cố quốc phòng, hội nhập quốc tế, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; tham mưu hoàn thiện chính sách, pháp luật bảo đảm đồng bộ, thống nhất, khả thi, không tạo khoảng trống hoặc chồng chéo trong tổ chức thực hiện. Mỗi đề xuất chính sách, mỗi dự thảo văn bản phải được nghiên cứu kỹ lưỡng, đánh giá đầy đủ tác động, xác định rõ căn cứ pháp lý, thẩm quyền, trách nhiệm, nguồn lực, lộ trình và điều kiện bảo đảm thi hành.

Cùng với việc xây dựng văn bản, cán bộ pháp chế phải xác định rõ trách nhiệm, tiến độ ban hành văn bản quy định chi tiết, kế hoạch triển khai, công tác tập huấn, phổ biến, giáo dục pháp luật và cơ chế kiểm tra, theo dõi thi hành. Phải khắc phục triệt để tình trạng coi trọng xây dựng văn bản nhưng chưa quan tâm đúng mức đến tổ chức thực hiện; bảo đảm quy định pháp luật sau khi ban hành nhanh chóng được thực hiện trong hoạt động quân sự, quốc phòng, tạo chuyển biến thực chất trong nhận thức và hành động của cán bộ, chiến sĩ.

Để đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới, cần tiếp tục kiện toàn tổ chức pháp chế và xây dựng đội ngũ cán bộ pháp chế trong toàn quân. Trọng tâm là xây dựng Cục Pháp chế Bộ Quốc phòng thực sự vững mạnh, là cơ quan đầu ngành có năng lực nghiên cứu, tham mưu chiến lược, chỉ đạo nghiệp vụ và điều phối hiệu quả. Đồng thời, rà soát, hoàn thiện mô hình tổ chức, bố trí cán bộ pháp chế phù hợp với yêu cầu, khối lượng nhiệm vụ của từng cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp; bảo đảm tính liên thông, thống nhất và phát huy hiệu quả của đội ngũ cán bộ chuyên trách, kiêm nhiệm. Cán bộ pháp chế phải vừa tinh thông pháp luật, vừa am hiểu sâu sắc đặc thù quân sự, quốc phòng; có tư duy độc lập, khoa học, dám chịu trách nhiệm, dám bảo vệ cái đúng, dám đề xuất giải pháp khả thi.

Ngoài ra, cần tăng cường phối hợp giữa Cục Pháp chế Bộ Quốc phòng với các cơ quan, đơn vị trong Bộ Quốc phòng, các cơ quan của Quốc hội, Chính phủ, bộ, ngành, địa phương và cơ quan pháp chế các cấp. Phối hợp phải được thực hiện từ sớm, từ khâu xây dựng chính sách, bảo đảm cung cấp đầy đủ thông tin, dữ liệu, đánh giá chính xác tác động và xử lý kịp thời các vấn đề có ý kiến khác nhau. Cơ quan chủ trì phải chịu trách nhiệm xuyên suốt về chất lượng hồ sơ, nội dung và tiến độ; cơ quan phối hợp phải phát huy trách nhiệm, đóng góp ý kiến thực chất, tránh hình thức, né tránh hoặc đùn đẩy trách nhiệm.

Yêu cầu nữa đặt ra với Cục Pháp chế Bộ Quốc phòng và ngành pháp chế Quân đội là đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng khoa học, công nghệ trong công tác pháp chế. Cần từng bước xây dựng, hoàn thiện cơ sở dữ liệu pháp luật về quân sự, quốc phòng, cơ yếu; chuẩn hóa dữ liệu, nâng cao khả năng kết nối, khai thác, tra cứu, rà soát và theo dõi thi hành pháp luật. Việc ứng dụng công nghệ số, AI phải gắn chặt với đổi mới quy trình nghiệp vụ, phân quyền chặt chẽ, bảo đảm an toàn thông tin, bảo vệ bí mật nhà nước và đề cao trách nhiệm thẩm định của cán bộ có chuyên môn.