Tự chủ công nghệ - bước chuyển chiến lược của ngành công nghiệp quốc phòng - Bài 1: Từ xưởng quân giới đến làm chủ công nghệ

Trong bối cảnh khoa học, công nghệ (KHCN), đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sản xuất và tạo ra những lợi thế mới về sức mạnh quốc phòng, yêu cầu tự chủ càng trở nên cấp thiết. Thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22-12-2024 của Bộ Chính trị, các nhà máy CNQP đang chuyển mạnh từ làm chủ sản phẩm sang làm chủ năng lực, từ làm chủ từng công đoạn sang làm chủ chuỗi giá trị và lấy nguồn nhân lực chất lượng cao làm nền tảng. Đó là bước chuyển căn bản để góp phần xây dựng nền CNQP có khả năng tự chủ, tự lực, tự cường, lưỡng dụng, hiện đại...

Bài 1: Từ xưởng quân giới đến làm chủ công nghệ

Trong CNQP, một sản phẩm hoàn chỉnh chỉ là phần nổi của một hệ sinh thái năng lực gồm nghiên cứu, thiết kế, chế thử, thử nghiệm, sản xuất, tích hợp và cải tiến. Vì thế, tự chủ chiến lược, suy đến cùng là tự chủ về công nghệ. Với Việt Nam, đó là hành trình từ những xưởng quân giới giữa rừng sâu, núi thẳm, nơi những bàn tay và khối óc tạo nên vũ khí phục vụ kháng chiến, đến làm chủ công nghệ hiện đại, công nghệ lõi, công nghệ nền tảng.

“Chủ động, tự lực” từ bàn tay, khối óc

Những ngày đầu xây dựng LLVT cách mạng, Quân đội nhân dân Việt Nam thiếu thốn nghiêm trọng về vũ khí, trang bị. Từ những khẩu súng do nhân dân đóng góp, vũ khí thu được của đối phương, ngành quân giới từng bước hình thành trong điều kiện muôn vàn khó khăn, gian khổ, không có gì ngoài bàn tay, ý chí và trí tuệ.

Trong hoàn cảnh ấy, kỹ sư Trần Đại Nghĩa cùng đồng chí, đồng đội đã nghiên cứu, chế tạo thành công súng và đạn Bazooka, súng không giật SKZ, bom bay.

Sau Chiến thắng Điện Biên Phủ, các nhà máy Z1 (nay là Nhà máy Z111), Z2 (nay là Nhà máy Z113) và nhiều cơ sở quân giới được xây dựng, mở rộng. Song chiến tranh vẫn đặt ra những yêu cầu khắc nghiệt. Không ít nhà máy phải sơ tán vào rừng sâu, đưa máy móc, dây chuyền vào hang núi để tránh bom đạn. Vượt lên tất cả, các nhà máy Z vẫn luôn chủ động, tự lực hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ được giao.

Công nhân Nhà máy Z111 thực hiện công đoạn tổng lắp sản phẩm quốc phòng. Ảnh: SỸ HÙNG

Nhà máy Z127 là một minh chứng. Giai đoạn 1966-1975, với tinh thần “tất cả cho tiền tuyến, tất cả cho chiến thắng”, Nhà máy đã sản xuất hơn 9 triệu thân đạn cối, hàng chục nghìn ống tăng tầm, hơn 11,2 triệu vỏ lựu đạn, mìn các loại; đúc, rèn hơn 5.000 tấn thép và đồng.

Nếu trong chiến tranh, tự lực, tự cường được đo bằng khả năng nhanh chóng tạo ra vũ khí, đạn dược thì ngày nay, tự chủ phải được đo bằng năng lực làm chủ KHCN, làm chủ thiết kế, công nghệ lõi, công nghệ nền tảng; khả năng hấp thụ, cải tiến và phát triển công nghệ mới. Từ làm được phải tiến tới làm chủ, cao hơn nữa là sáng tạo được.

Làm chủ là năng lực phải được kiểm chứng qua thực tiễn. Một công nghệ chỉ trở thành năng lực tự chủ khi đội ngũ trong nước có thể hiểu bản chất, vận hành ổn định, xử lý tình huống, thay đổi khi nhiệm vụ thay đổi và phát triển sản phẩm mới. Khả năng tự quyết định về công nghệ ấy tạo ra dư địa chiến lược, giúp ngành CNQP không bị động trước biến động của chuỗi cung ứng.

Làm chủ công nghệ để tạo bước nhảy

Yêu cầu ấy càng cấp thiết khi KHCN thay đổi nhanh chóng. Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, robot, tự động hóa, điện tử, vật liệu mới, công nghệ sản xuất tiên tiến, viễn thông, công nghệ không gian đang làm biến đổi sâu sắc phương thức nghiên cứu và sản xuất.

Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị đặt KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí động lực quan trọng của phát triển. Quân ủy Trung ương cũng ban hành Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW về đột phá phát triển KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Quân đội. Tại Tổng cục CNQP và các nhà máy, yêu cầu ấy đang được cụ thể hóa bằng nghiên cứu, cải tiến công nghệ, xây dựng nhà máy thông minh, tự động hóa và số hóa quản trị, điều hành sản xuất.

Thượng tá Đặng Duy Thái, Bí thư Đảng ủy, Phó giám đốc Nhà máy Z111 cho biết, việc thiết kế, chế tạo thành công các loại vũ khí, trang bị kỹ thuật mới, hiện đại đã khẳng định năng lực làm chủ công nghệ, khả năng nghiên cứu, thiết kế, chế tạo sản phẩm trọn bộ. Điều đó cũng tạo điều kiện để Nhà máy đầu tư trang bị, công nghệ kết hợp với khai thác dây chuyền sẵn có để nâng cao năng lực sản xuất, đáp ứng yêu cầu tác chiến của LLVT trong tình hình mới, tăng cường tính tự chủ, tự lực, tự cường của CNQP.

Tại Nhà máy Z113, Đại tá Lý Thanh Minh, Phó giám đốc Nhà máy nhấn mạnh, muốn có đột phá phải tạo ra bước nhảy. Nhà máy đang tập trung nghiên cứu, cải tiến vũ khí, đồng thời phát triển sản phẩm máy bay không người lái, kết hợp nghiên cứu KHCN và năng lực sản xuất.

Ở Nhà máy Z115, câu chuyện tự chủ được nhìn từ một góc rất cụ thể. Đại tá Vũ Văn Tâm, Phó giám đốc Nhà máy cho biết, đơn vị tự nghiên cứu, chế tạo dây chuyền sản xuất thuốc nổ với giá thành chỉ bằng khoảng 30% công nghệ nhập khẩu; đồng thời nghiên cứu công nghệ xe phối trộn thuốc nổ di động, giảm chi phí bao gói.

Tại Nhà máy Z125, tinh thần làm chủ không dừng ở vận hành công nghệ hiện có mà thể hiện qua cải tiến, hiện đại hóa. Nhà máy nghiên cứu công nghệ điện hóa nòng, cải tạo máy tiện băng dài thành máy chuốt nòng, phối hợp nghiên cứu, thiết kế dây chuyền anode hóa.

Cùng với nghiên cứu công nghệ cao, các nhà máy Z cũng đang đẩy mạnh xây dựng nhà máy thông minh, tự động hóa, triển khai hệ thống quản trị nguồn lực tổng thể (ERP), điều hành sản xuất (MES).

Từ những xưởng quân giới trong núi cao, rừng thẳm năm xưa đến những dây chuyền số hóa hôm nay, tinh thần “chủ động, tự lực, tự cường” về bản chất không thay đổi; chỉ có thước đo ngày càng cao hơn. Nếu trước đây đó là khả năng tự tạo ra vũ khí giữa thiếu thốn thì hôm nay là khả năng tự tạo ra tri thức, công nghệ và năng lực công nghiệp mới.

Đó chính là bước chuyển từ tự chủ về sản phẩm sang tự chủ về năng lực-bước chuyển mang ý nghĩa chiến lược trên con đường xây dựng nền CNQP Việt Nam hiện đại, lưỡng dụng và đủ sức làm chủ tương lai.

(còn nữa)