Cần bảo đảm thống nhất giữa điều tra, truy tố và xét xử đối với các cơ quan tư pháp trong Quân đội

Trong đó, thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong Quân đội không tồn tại độc lập mà luôn gắn với thẩm quyền truy tố của viện kiểm sát quân sự và đặc biệt là gắn liền với thẩm quyền xét xử của tòa án quân sự. Đây là yêu cầu khách quan của tổ chức bộ máy tư pháp quân sự, đồng thời là cơ sở quan trọng bảo đảm việc giải quyết vụ án hình sự đúng pháp luật, giữ vững kỷ luật Quân đội, bảo vệ lợi ích quốc gia, lợi ích quốc phòng.

Thẩm quyền của cơ quan điều tra trong Quân đội gắn bó chặt chẽ với thẩm quyền xét xử của tòa án quân sự

Hiến pháp năm 2013, Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật Tổ chức Tòa án nhân dân đều xác định hệ thống tòa án quân sự là bộ phận của hệ thống tòa án nhân dân, thực hiện quyền tư pháp đối với các vụ án thuộc thẩm quyền theo quy định của pháp luật. Để tòa án quân sự thực hiện chức năng xét xử, pháp luật đồng thời thiết lập hệ thống các cơ quan điều tra hình sự trong Quân đội và hệ thống viện kiểm sát quân sự tương ứng nhằm bảo đảm toàn bộ quá trình tố tụng được tiến hành thống nhất trong phạm vi thẩm quyền của tư pháp quân sự.

Quang cảnh một phiên tòa. Ảnh minh họa: tuoitre.vn

Bản chất của hoạt động điều tra là thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ để làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án, xác định có hay không có hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi phạm tội và các tình tiết liên quan. Tuy nhiên, kết quả điều tra chỉ thực sự có ý nghĩa khi vụ án thuộc thẩm quyền giải quyết của cơ quan điều tra có thẩm quyền. Vì vậy, việc xác định đúng thẩm quyền điều tra ngay từ khi tiếp nhận nguồn tin về tội phạm là điều kiện tiên quyết bảo đảm vụ án được giải quyết đúng trình tự, thủ tục tố tụng.

Theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự hiện hành, thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra hình sự trong Quân đội được xác định chủ yếu trên cơ sở thẩm quyền xét xử của tòa án quân sự. Nói cách khác, vụ án thuộc thẩm quyền xét xử của tòa án quân sự thì về nguyên tắc thuộc thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong Quân đội và kiểm sát điều tra của viện kiểm sát quân sự. Đây là nguyên tắc xuyên suốt trong tổ chức và hoạt động của các cơ quan tư pháp trong Quân đội. Việc xác định thẩm quyền xét xử của tòa án quân sự không chỉ căn cứ vào loại tội phạm mà còn căn cứ vào chủ thể thực hiện hành vi phạm tội, tính chất của vụ án và mối liên hệ với nhiệm vụ quân sự, quốc phòng. Chính vì vậy, pháp luật đã quy định rất cụ thể các trường hợp thuộc và không thuộc thẩm quyền xét xử của tòa án quân sự, qua đó làm cơ sở xác định chính xác thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong Quân đội.

Mối quan hệ giữa thẩm quyền điều tra và thẩm quyền xét xử thể hiện ngay từ giai đoạn giải quyết nguồn tin về tội phạm. Khi tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm hoặc kiến nghị khởi tố, cơ quan điều tra trong Quân đội phải đánh giá toàn diện các yếu tố về chủ thể, hành vi, địa điểm, tính chất vụ việc và căn cứ pháp lý để xác định vụ việc có thuộc thẩm quyền điều tra của mình hay không. Nếu xác định không thuộc thẩm quyền thì phải chuyển ngay cho cơ quan có thẩm quyền theo quy định. Việc xác định sai thẩm quyền ngay từ đầu sẽ dẫn đến hàng loạt hệ quả pháp lý như phải chuyển hồ sơ, kéo dài thời hạn giải quyết nguồn tin, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng, thậm chí có thể làm phát sinh tranh chấp về thẩm quyền giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.

Cần xác định đúng thẩm quyền điều tra ngay từ giai đoạn đầu giải quyết vụ án

Trong thực tiễn, cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường, quá trình hội nhập quốc tế và yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, tính chất của các loại tội phạm ngày càng đa dạng và phức tạp. Nhiều vụ án có sự tham gia của cả quân nhân và người không thuộc Quân đội; nhiều vụ án xảy ra ngoài phạm vi đơn vị Quân đội nhưng có liên quan trực tiếp đến nhiệm vụ quân sự hoặc tài sản thuộc Quân đội quản lý. Những vụ án này đòi hỏi các cơ quan tiến hành tố tụng phải nghiên cứu kỹ các quy định về thẩm quyền xét xử của tòa án quân sự để xác định đúng thẩm quyền điều tra.

Thực tiễn cũng cho thấy, nếu chỉ căn cứ vào nơi xảy ra vụ án hoặc nơi công tác của người bị tố giác mà không xem xét đầy đủ các điều kiện xác định thẩm quyền xét xử thì rất dễ dẫn đến nhận thức không thống nhất. 

Chính vì vậy, việc xác định đúng thẩm quyền xét xử của tòa án quân sự ngay từ đầu chính là định hướng đúng cho hoạt động điều tra của cơ quan điều tra trong Quân đội. Đây không chỉ là yêu cầu về kỹ năng nghiệp vụ trong tố tụng hình sự mà còn là yêu cầu về bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa trong hoạt động tư pháp.

Các cơ quan tư pháp trong Quân đội là chỉnh thể không thể tách rời

Một trong những đặc điểm nổi bật của hệ thống các cơ quan tư pháp trong Quân đội là tính đồng bộ rất cao giữa ba cơ quan tiến hành tố tụng. Cơ quan điều tra trong Quân đội điều tra các vụ án thuộc thẩm quyền xét xử của tòa án quân sự; viện kiểm sát quân sự thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp đối với các vụ án đó; tòa án quân sự xét xử theo quy định của pháp luật. Sự đồng bộ này tạo thành một chu trình tố tụng khép kín, bảo đảm việc giải quyết vụ án vừa đúng pháp luật vừa phù hợp với yêu cầu giữ nghiêm kỷ luật Quân đội, giữ bí mật Nhà nước, bí mật quân sự.

Trong chu trình đó, tòa án quân sự giữ vai trò trung tâm của hoạt động xét xử, còn cơ quan điều tra trong Quân đội là cơ quan khởi đầu quá trình tố tụng. Chất lượng điều tra có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng truy tố và xét xử. Cùng với đó, việc xác định đúng thẩm quyền xét xử lại là tiền đề để hoạt động điều tra được tiến hành đúng pháp luật. Hai yếu tố này có mối quan hệ hữu cơ, không thể tách rời.

Để bảo đảm nguyên tắc này được thực hiện thống nhất, pháp luật đã quy định cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan điều tra trong Quân đội, viện kiểm sát quân sự và tòa án quân sự trong việc xác định thẩm quyền. Khi phát sinh vụ việc có dấu hiệu tranh chấp hoặc chưa rõ thẩm quyền, các cơ quan tiến hành tố tụng cần chủ động trao đổi, thống nhất nhận thức trên cơ sở quy định của pháp luật, tránh tình trạng đùn đẩy hoặc né tránh trách nhiệm.

Trong bối cảnh cải cách tư pháp hiện nay, yêu cầu đặt ra không phải là mở rộng hay thu hẹp thiếu cơ sở thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong Quân đội mà là bảo đảm thực hiện đúng, đầy đủ thẩm quyền mà pháp luật đã quy định. Thẩm quyền điều tra phải được xác định trên cơ sở thẩm quyền xét xử của tòa án quân sự; đồng thời phải phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của từng cơ quan trong hệ thống các cơ quan tư pháp trong Quân đội.

Việc giữ nguyên và xác định đầy đủ, chính xác thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong Quân đội vì thế cũng chính là bảo đảm sự thống nhất với thẩm quyền xét xử của tòa án quân sự đã được pháp luật quy định. Nếu để xảy ra tình trạng xác định sai thẩm quyền, chuyển giao vụ án không đúng quy định hoặc mở rộng, thu hẹp thẩm quyền một cách không có căn cứ thì không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả điều tra mà còn làm giảm tính thống nhất trong thực hiện chức năng, nhiệm vụ của hệ thống các cơ quan tư pháp trong Quân đội.

Thực tiễn trong những năm tháng xây dựng, chiến đấu và trưởng thành của các cơ quan tư pháp trong Quân đội đã chứng minh rằng, việc tổ chức hệ thống cơ quan điều tra trong Quân đội, viện kiểm sát quân sự và tòa án quân sự tương ứng với nhau là mô hình phù hợp với điều kiện của Việt Nam. Mô hình này bảo đảm việc xử lý các vụ án liên quan đến lĩnh vực quân sự, quốc phòng được tiến hành nhanh chóng, chính xác, khách quan, đồng thời góp phần giữ vững kỷ luật, kỷ cương Quân đội, bảo vệ bí mật Nhà nước, bí mật quân sự, bảo vệ lợi ích quốc phòng và lợi ích quốc gia.

Trong thời gian tới, cùng với việc tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về tổ chức bộ máy và tố tụng hình sự, cần tăng cường công tác hướng dẫn nghiệp vụ, tổng kết thực tiễn và giải đáp vướng mắc liên quan đến việc xác định thẩm quyền điều tra, truy tố và xét xử trong Quân đội. Đồng thời đẩy mạnh công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ điều tra viên, kiểm sát viên và thẩm phán quân sự nhằm nâng cao nhận thức thống nhất về các quy định của pháp luật, đặc biệt là những quy định liên quan đến xác định thẩm quyền giải quyết vụ án hình sự trong và ngoài Quân đội.

Mỗi điều tra viên trong các cơ quan điều tra trong Quân đội khi tiếp nhận nguồn tin về tội phạm cần nhận thức rõ rằng, việc xác định đúng thẩm quyền không chỉ là bước thủ tục ban đầu mà là yếu tố quyết định tính hợp pháp của toàn bộ quá trình điều tra. Mỗi kiểm sát viên trong các viện kiểm sát quân sự cần chủ động kiểm sát ngay từ đầu việc xác định thẩm quyền của cơ quan điều tra để kịp thời phát hiện, yêu cầu khắc phục những sai sót nếu có. Mỗi thẩm phán trong các tòa án quân sự cũng cần tiếp tục tổng kết thực tiễn xét xử, góp phần hoàn thiện nhận thức thống nhất về phạm vi thẩm quyền xét xử của tòa án quân sự. Qua đó bảo đảm những nhận thức đó được đặt trong tổng thể của nhận thức, đó là thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong Quân đội, thẩm quyền truy tố của viện kiểm sát quân sự luôn là một thể thống nhất với thẩm quyền xét xử của tòa án quân sự, dựa trên cơ sở phân định về chức năng, nhiệm vụ của mỗi cơ quan mà pháp luật đã quy định và giao cho để thực hiện.

Có thể khẳng định rằng, thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong Quân đội, thẩm quyền truy tố của viện kiểm sát quân sự và thẩm quyền xét xử của tòa án quân sự là ba mắt xích quan trọng trong một chỉnh thể thống nhất của hoạt động tư pháp trong Quân đội. Giữa ba thẩm quyền này tồn tại mối quan hệ hữu cơ, tác động qua lại và bổ sung cho nhau. Chỉ khi xác định đúng thẩm quyền xét xử của tòa án quân sự mới có thể xác định đúng thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong Quân đội và thẩm quyền truy tố của viện kiểm sát quân sự. Và chỉ khi hoạt động điều tra được tiến hành đúng thẩm quyền, việc truy tố, xét xử mới bảo đảm tính khách quan, toàn diện và đúng pháp luật.

Đó không chỉ là yêu cầu của pháp luật tố tụng hình sự mà còn là yêu cầu của công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại; góp phần giữ vững kỷ luật Quân đội, bảo vệ công lý, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền con người, quyền công dân và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.