Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam - Thiết chế văn hóa đặc biệt tiêu biểu

Sau Chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, Tổng Quân ủy đã chỉ đạo các đơn vị trong toàn quân tổ chức sưu tầm tư liệu về thành tích chiến đấu, làm cơ sở tiến tới xây dựng hệ thống bảo tàng trong Quân đội. Ngày 17-7-1956, Tổng cục Chính trị ban hành Quyết định số 14/QĐ thành lập Ban Xây dựng Bảo tàng Quân đội. Đây là dấu mốc quan trọng, đặt nền móng cho sự ra đời và phát triển của Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam.

Chủ tịch Hồ Chí Minh duyệt trưng bày Bảo tàng Quân đội (nay là Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam), ngày 12-12-1959. Ảnh tư liệu

Sau 3 năm xây dựng, ngày 12-12-1959, Bảo tàng vinh dự được đón Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Quân đội đến duyệt nội dung trưng bày và cho phép khai trương. Người đã huấn thị: “Bảo tàng Quân đội là một cuốn sử sống, có tác dụng rất to lớn đến việc giáo dục truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta cho người Việt Nam, nhất là thế hệ trẻ. Bảo tàng Quân đội còn giúp khách nước ngoài hiểu rõ về Việt Nam ta, về cuộc đấu tranh chính nghĩa của nhân dân ta. Vì vậy, Bảo tàng phải tạo điều kiện tốt nhất để cho khách đến tham quan”. Những lời căn dặn của Người trở thành phương châm, “sợi chỉ đỏ” xuyên suốt trong quá trình hoạt động của Bảo tàng, là cơ sở định hướng cho mọi mặt công tác trong suốt chặng đường xây dựng và phát triển.

Khách tham quan trải nghiệm tương tác tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam. Ảnh: ĐỨC ANH

Sau khi hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ xây dựng và khai trương bảo tàng, Ban Xây dựng Bảo tàng Quân đội chuyển thành Phòng Bảo tàng Quân đội trực thuộc Cục Tuyên huấn, Tổng cục Chính trị với nhiệm vụ “đón tiếp, hướng dẫn khách tham quan, bảo vệ, bảo quản hiện vật, kho tàng, tu bổ sửa chữa nhỏ hệ thống trưng bày”.

Sau gần 5 năm hoạt động phục vụ khách tham quan, ngày 15-5-1964, Tổng cục Chính trị ra Quyết định nâng cấp Phòng Bảo tàng Quân đội thành Viện Bảo tàng Quân đội trực thuộc Tổng cục Chính trị. Chức năng, nhiệm vụ của Bảo tàng có sự mở rộng, nâng vị thế Bảo tàng lên một tầm cao mới. Trong những năm kháng chiến chống đế quốc Mỹ, cán bộ Bảo tàng đã trực tiếp đến nhiều chiến trường như Khu 5, Nam Bộ, Đường 9-Nam Lào để thu thập hiện vật, tài liệu phục vụ công tác nghiên cứu, lưu giữ và trưng bày. Trong điều kiện chiến tranh ác liệt, nhiều khó khăn, gian khổ, hàng nghìn hiện vật quý vẫn được bảo quản an toàn, khoa học. Bảo tàng đã dồn toàn lực để di chuyển, bảo quản chu đáo hàng vạn hiện vật lên sơ tán ở Thái Nguyên, Phú Thọ, Hà Tây. Giai đoạn 1965-1975, Bảo tàng đã phục vụ gần 2 triệu lượt khách tham quan, trong đó có hàng trăm lượt khách quốc tế đến từ hơn 80 quốc gia.

Lực lượng tham gia nhiệm vụ A80 tham quan Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, tháng 8-2025. Ảnh: ĐỨC ANH

Sau khi đất nước thống nhất, Bảo tàng tiếp tục duy trì hoạt động tại miền Bắc, đồng thời xây dựng cơ sở ở phía Nam; đẩy mạnh sưu tầm hiện vật trong nước và tại Lào, Campuchia. Nhiều hiện vật liên quan đến chiến tranh bảo vệ biên giới Tây Nam, biên giới phía Bắc và quá trình thực hiện nhiệm vụ quốc tế tại Campuchia được bổ sung kịp thời vào hệ thống trưng bày và lưu trữ.

Bước vào thời kỳ đổi mới, các hoạt động nghiệp vụ của Bảo tàng từng bước được nâng cao, nhiệm vụ tiếp tục được mở rộng với việc thành lập Phân viện Điện Biên Phủ trên cơ sở tiếp nhận Khu di tích Điện Biên Phủ (năm 1987) và sáp nhập Xưởng Mỹ thuật Quân đội vào Bảo tàng (năm 1988). Tháng 12-1994, Bộ Quốc phòng xếp hạng Bảo tàng thuộc hạng 1 trong hệ thống bảo tàng quốc gia Việt Nam.

Học viên Trường Sĩ quan Chính trị tham quan, học tập tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, tháng 10-2025. Ảnh: ĐỨC ANH

Tháng 12-2002, Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định số 1155/QĐ-TTg đổi tên Viện Bảo tàng Quân đội thành Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam. Đây là bước ngoặt mang tính lịch sử trong quá trình phát triển của Bảo tàng. Với việc đổi tên này, chức năng, nhiệm vụ, phạm vi nội dung trưng bày của Bảo tàng được phát triển và mở rộng, phản ánh toàn bộ di sản văn hóa quân sự Việt Nam được hình thành từ thời kỳ cổ sử cho đến thời đại ngày nay.

Sau khi đổi tên, công tác sưu tầm hiện vật là những trang bị quân sự, vũ khí từ thế kỷ 19 trở về trước được chú trọng. Hơn 10 năm, Bảo tàng đã sưu tầm gần 1 vạn hiện vật, trong đó có hơn 2.000 là cổ vật; trong đó, đã triển khai Cuộc vận động “Sưu tầm và giới thiệu những kỷ vật kháng chiến”, kết quả thu được 10.000 hiện vật trong vòng 3 năm (2008-2010). Hệ thống trưng bày thường xuyên của Bảo tàng liên tục được củng cố và bổ sung mới. Kho cơ sở được củng cố thường xuyên để bảo đảm lưu giữ hiện vật lâu dài. Trong đó, Bảo tàng chủ động nghiên cứu, xây dựng hồ sơ đề nghị Thủ tướng Chính phủ công nhận 4 Bảo vật quốc gia.

Là một trong những bảo tàng quốc gia tiên phong trong ứng dụng khoa học-công nghệ, Bảo tàng đã sớm xây dựng phần mềm bảo tàng điện tử 3D, trong đó đã lắp đặt tại 4 điểm đảo Côn Đảo, Phú Quốc, Song Tử Tây, Trường Sa Lớn và triển khai phần mềm tham quan tại một số di tích quân sự tiêu biểu như Tà Thiết (Đồng Nai), Pác Bó (Cao Bằng) và phần mềm giới thiệu cuộc đời, sự nghiệp của Đại tướng Võ Nguyên Giáp tại Quảng Bình.

Trong công tác đối ngoại quốc phòng, Bảo tàng là điểm đến của nhiều đoàn ngoại giao của Đảng, Nhà nước và Quân đội, tham gia các triển lãm, trưng bày quốc tế tại nhiều nước như Nga, Lào và Campuchia; nhiều năm làm nhiệm vụ chuyên gia giúp Quân đội nhân dân Lào làm công tác bảo tàng, bảo tồn. Qua đó góp phần giới thiệu di sản văn hóa quân sự Việt Nam và lan tỏa hình ảnh Bộ đội Cụ Hồ tới bạn bè thế giới.

Nhằm đáp ứng yêu cầu sáng tạo, thụ hưởng văn hóa trong tình hình mới, Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng chủ trương đầu tư xây dựng Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam mới tại phường Xuân Phương, TP Hà Nội. Năm 2019, công trình do Tổng cục Chính trị triển khai được khởi công có diện tích 38,66ha, quy mô lớn, hiện đại, kiến trúc hài hòa.

Sau 5 năm xây dựng, vượt qua những khó khăn của đại dịch Covid-19, đến tháng 11-2024, Bảo tàng tại vị trí mới chính thức đi vào hoạt động, tổ chức đón khách tham quan đúng dịp kỷ niệm 80 năm Ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam. Đến nay, Bảo tàng tại vị trí mới đã đón hơn 4 triệu lượt khách tham quan, trong đó có nhiều đoàn đối ngoại cấp cao của Đảng, Nhà nước và Quân đội.

Năm 2025, thực hiện chủ trương của Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng về việc xây dựng Khu biểu tượng tình đoàn kết, hữu nghị và tri ân quốc tế, Bảo tàng phối hợp cùng các cơ quan tham mưu, triển khai xây dựng công trình gồm 5 cụm tượng Liên Xô, Trung Quốc, Cuba, Lào và Campuchia trong khuôn viên ngoài trời với diện tích 3.600m². Trong giai đoạn đầu tư xây dựng tiếp theo, Bảo tàng tiếp tục triển khai các hạng mục trưng bày trong nhà và ngoài trời, các không gian trải nghiệm phục vụ khách tham quan.

70 năm qua, dưới sự chỉ đạo của Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng, trực tiếp là thủ trưởng Tổng cục Chính trị, Đảng ủy, Ban giám đốc Bảo tàng cùng toàn thể cán bộ, nhân viên đơn vị qua các thời kỳ luôn nỗ lực, phấn đấu hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ được giao, xây dựng Bảo tàng trở thành một “thiết chế văn hóa đa năng, tổng hợp, đặc biệt tiêu biểu của quốc gia và Quân đội”.

Viết tiếp truyền thống “Đoàn kết, chủ động, kiên trì, sáng tạo”, trong giai đoạn tiếp theo, cán bộ, nhân viên, chiến sĩ, người lao động Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam không ngừng nỗ lực, phấn đấu, xây dựng và phát triển xứng tầm là cơ quan đầu ngành của hệ thống bảo tàng Quân đội, trung tâm bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản văn hóa quân sự của dân tộc, góp phần giáo dục truyền thống, bồi đắp lòng yêu nước và phục vụ sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới.