Mới đây, trong hội thảo khoa học “Thời kỳ Tây Sơn qua tư liệu làng xã và dòng họ miền Trung: Những phát hiện mới từ tiếp cận liên ngành” được tổ chức tại tỉnh Quảng Bình, để làm rõ vì sao chỉ trong thời gian ngắn, quân Đại Việt dưới sự chỉ huy của anh hùng dân tộc Nguyễn Huệ đã tiêu diệt 29 vạn quân Thanh, kỹ sư Vũ Đình Thanh, chuyên gia kỹ thuật và đại diện của Tập đoàn vũ khí hàng không Nga NPO ALMAZ tại Việt Nam đã trình bày nghiên cứu hơn một thập kỷ của mình về vũ khí của vua Quang Trung.

Mô phỏng vũ khí hỏa hổ được sử dụng trong thời kỳ Tây Sơn. 

Kỹ sư Vũ Đình Thanh nhấn mạnh, cách đây hơn 20 năm khi làm việc cho một tập đoàn vũ khí châu Âu, ông đã có thông tin Napoleon chiến thắng trong các trận đánh là nhờ diêm tiêu (75% trong thành phần thuốc súng đen, thuốc súng duy nhất của vũ khí châu Âu đến đầu thế kỷ XX) có nguồn gốc từ Việt Nam. Ông Thanh cũng đã có cơ hội tiếp xúc với những tài liệu lưu trữ của Hải quân Pháp và từ đó biết là Việt Nam thời kỳ Tây Sơn đã có vũ khí phốt pho.

Trong hơn 10 năm nghiên cứu, ông Thanh đã thu thập được hơn 1.000 sử liệu nước ngoài về việc vua Quang Trung có vũ khí phốt pho. Các sử liệu này từ Trung Quốc, Pháp… và được số hóa ở các cơ quan uy tín nêu đều có thể truy cập được. 

Kỹ sư Vũ Đình Thanh khẳng định, năm 1789, quân Tây Sơn đã bắn hỏa tiễn, hỏa châu, hỏa hổ tới tấp vào đồn Ngọc Hồi, Đống Đa khiến giặc phần nhiều bị ngạt thở vì phốt pho triệt tiêu oxy và tạo khói độc nên khi chạy ra khỏi đồn thì không còn sức chiến đấu, bị quân ta tiêu diệt. 

Kỹ sư Vũ Đình Thanh thuyết trình bằng chứng vũ khí phốt pho trong đoạn trích sử liệu từ Hoàng Lê Nhất Thống chí.

Kỹ sư Vũ Đình Thanh trình bày bằng chứng vũ khí phốt pho của Vua Quang Trung qua đoạn trích sử liệu từ Hoàng Lê Nhất Thống chí: “Quân Nam không có sở trường gì khác, toàn dùng thứ ống phun lửa làm lợi khí, gọi là “hỏa hổ”. Khi hai quân giáp nhau, trước hết họ dùng thứ đó đốt cháy quần áo người ta, buộc người ta phải lui. Nhưng tài nghệ của họ cũng chỉ có thế mà thôi, so với súng ống của ta thì còn kém rất xa. Hiện nay ta đã chế sẵn vài trăm lá chắn bằng da trâu sống. Nếu gặp “hỏa hổ” của người Nam phun lửa, thì quân ta một tay cầm lá chắn đỡ lửa, một tay cầm dao chém bừa, chắc rằng chúng sẽ phải bỏ chạy tan tác…”.

Thế nhưng, trên thực tế, lửa từ hỏa hổ của quân Tây Sơn vẫn xuyên được giáp da trâu và qua phân tích vật lý thì ngọn lửa đó phải có thành phần từ phốt pho, kỹ sư Thanh khẳng định. 

 Mô phỏng quá trình chế tạo phốt pho của quân Tây Sơn.

Đặc biệt, kỹ sư Thanh đã giải trình việc vì sao quân Tây Sơn có phốt pho. Đó là mô phỏng hiện tượng đốt gỗ có nhiệt lượng cao trong hang dơi, nơi có lượng phốt phát rất lớn. Quân Tây Sơn sử dụng các công nghệ sẵn có của địa phương là gốm Gò sành Bình Định, chịu nhiệt cực cao đến 1.300 độ C, cho đất hang dơi và than từ gỗ quý như lim vào trong bình gốm, dùng bễ rèn hai chiều thổi gió liên tục để tạo được nhiệt lượng 1.200 độ C trong thời gian dài. Với nhiệt độ cao này trong bình kín từ gốm Gò sành Bình Định đã giúp quân Tây Sơn có được số lượng phốt pho cực lớn dùng cho các hoạt động quân sự. 

Các luận điểm mà kỹ sư Vũ Đình Thanh đưa ra tại hội thảo khoa học đã được sự đồng tình và tán thưởng của tất cả các đại biểu tham dự. Qua đó góp phần lý giải cho chiến thắng chóng vánh của quân Tây Sơn trong đại thắng quân Thanh năm 1789. 

TS Trần Đình Hằng, Phân viện Trưởng Phân Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch miền Trung đánh giá: “Thiên tài quân sự của Hoàng đế Quang Trung là điểm đặc biệt quan trọng cần được nhấn mạnh. Tôi nghĩ có hai điểm then chốt là tượng binh và vũ khí, trong đó có hỏa hổ, đã làm cho kỵ binh nhà Thanh sớm tan tác. Điểm hấp dẫn làm tôi tâm đắc chính là cách tiếp cận của ông Vũ Đình Thanh, từ tri thức bản địa của các cộng đồng cư dân vùng Bình Định đương thời. Nhất là việc sử dụng phân dơi, phốt pho và gốm sứ... để chế tạo thuốc súng. Từ đó làm nên nhiều vũ khí có hỏa lực mạnh như hỏa hổ khiến quân thù thiệt hại nặng nề về vật chất và khiếp vía về tinh thần. Hệ thống hóa tri thức bản địa thành khoa học quân sự tinh hoa phục vụ cho công cuộc kháng chiến kiến quốc là thông điệp vĩ đại, rất nhân văn cần được chú trọng nghiên cứu và xiển dương”.

GS, TS, NGND Nguyễn Quang Ngọc, Phó chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam nói: “Công trình nghiên cứu về vũ khí quân Tây Sơn là do kỹ sư Thanh thực hiện cùng Thượng tướng, Viện sĩ, Tiến sĩ, Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Huy Hiệu, nguyên thứ trưởng Bộ Quốc phòng. Các luận điểm đưa ra của kỹ sư Thanh là nghiên cứu về khoa học kỹ thuật quân sự, trình độ tổ chức sản xuất vũ khí đã cho chúng ta hiểu rõ về vũ khí thời kỳ Tây Sơn. Tôi đánh giá rất cao các luận điểm này và khẳng định quân Tây Sơn phải có những vũ khí như kỹ sư Thanh tìm hiểu, tức hỏa hổ, phốt pho thì mới chiến thắng chóng vánh đội quân xâm lược hùng mạnh của nhà Thanh”.

GS, TS Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội khẳng định trước hội thảo là có nguồn tài liệu khẳng định các nghiên cứu của kỹ sư Vũ Đình Thanh. Trường đang tổ chức để đưa các tài liệu gốc đó về Việt Nam nhằm làm minh chứng cụ thể.