Với khả năng vươn xa, tải trọng chất nổ lớn và thiết kế tích hợp các thuật toán trí tuệ nhân tạo chuyên biệt cho chiến thuật tấn công “bầy đàn”, chúng có thể tạo ra những cơn địa chấn thực sự, định hình lại phương thức tiến hành chiến tranh hiện đại.

Sức mạnh của Shahed-107

Mở đầu cho dải cự ly vũ khí chiến lược của Iran là UAV Shahed-107, có bán kính hoạt động tới 1.500km, được Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) công bố vào tháng 6-2025.

Theo các báo cáo tình báo quân sự chi tiết bị rò rỉ trên mạng của kênh truyền hình Sky News (Anh), Shahed-107 có kích thước khá lớn, với chiều dài khoảng 2,5m và sải cánh 3m, mang cấu trúc đuôi hình chữ X và cánh hình chữ nhật, thân dạng hình trụ dài với phần mũi nhọn được gắn ống Pitot để đo tốc độ không khí trong khi bay.

Nó được trang bị bộ truyền phát dữ liệu video theo thời gian thực, kết hợp cùng hệ thống đầu dò quang điện/hồng ngoại (EO/IR) độ phân giải cao. Các nguồn tin cho biết, có sự khác biệt về loại động cơ của UAV này, có thể là động cơ piston hoặc động cơ turbine cánh quạt.

UAV Shahed-107 của Iran. Ảnh: WION 

Shahed-107 có thể được phóng từ bệ phóng ray với tên lửa đẩy nhiên liệu rắn, đường băng bằng xe đẩy có bánh xe tháo rời sau khi cất cánh, hoặc bệ phóng di động, tương tự các UAV thuộc dòng Shahed khác nhằm tăng tính linh hoạt trong triển khai. Do ưu tiên tầm bay xa, đầu đạn của Shahed-107 được cho là không quá nặng, nhưng vẫn đủ sức gây thiệt hại đáng kể khi tấn công các mục tiêu như hệ thống phòng không hoặc cơ sở hạ tầng.

Sự ra đời của Shahed-107 nhằm giải quyết một điểm yếu chí mạng của UAV cảm tử truyền thống. Đó là tiêu diệt các mục tiêu giá trị cao có tính cơ động thường xuyên thay đổi vị trí. Để vượt qua giới hạn về đường chân trời của sóng vô tuyến ở cự ly 1.500km, UAV này được cho là sử dụng công nghệ mạng liên lạc dạng lưới (mesh network) hoặc kết nối qua các UAV tiếp sóng.

Khả năng truyền hình ảnh trực tiếp này giúp người vận hành sử dụng Shahed-107 như một bầy sói săn mồi trên không, chuyên lùng sục và tiêu diệt các tổ hợp pháo phản lực phóng loạt hay các hệ thống tên lửa phòng không di động ngay khi chúng vừa rời khỏi hầm ngầm ẩn nấp.

Năm ngoái, một đoạn video được công bố cho thấy một UAV dòng Shahed rất giống Shahed-107 tiếp cận hệ thống phòng không Arrow-3 của Israel và chỉ bị bắn hạ bởi trực thăng khi còn cách mục tiêu vài chục mét. 

“Biểu tượng” Shahed-136

Dù vậy, biểu tượng răn đe mang tính toàn cầu thực sự, thứ vũ khí định hình lại hình ảnh của nền công nghiệp quốc phòng Iran phải kể đến là “sát thủ” Shahed-136.

Dữ liệu tổng hợp cho thấy, Shahed-136 sở hữu chiều dài 3,5m và sải cánh 2,5m; trọng lượng khoảng 200kg; tầm hoạt động từ 2.000-2.500km, thậm chí phiên bản nâng cấp Shahed-136B có thể đạt hơn 4.000km; tốc độ tối đa 185km/giờ; mang đầu đạn nặng 30-50kg (có thể thay đổi giữa đạn nổ phân mảnh, xuyên giáp hoặc nhiệt áp).

UAV kết hợp hệ thống dẫn đường quán tính (INS) và định vị GPS, một số phiên bản nâng cấp sử dụng đầu dò quang-hồng ngoại hoặc radar. Thiết kế cánh tam giác đặc trưng và động cơ phía sau giúp Shahed-136 dễ dàng vận chuyển và phóng từ nhiều nền tảng, bao gồm bệ phóng mặt đất, ô tô, hoặc thậm chí tàu chiến.

Một nguyên mẫu UAV Shahed-136 được Iran trưng bày. Ảnh: Topwar  

Đáng chú ý, ở khu vực Vịnh Ba Tư thường xuyên xảy ra tình trạng gây nhiễu tín hiệu định vị GPS. Dù vậy, nhiều UAV Shahed-136 Iran vẫn đánh trúng mục tiêu. Viện Khoa học và An ninh Quốc tế (ISIS) của Mỹ cho biết các thiết bị chống gây nhiễu đã được phát hiện trên Shahed-136, giống với thiết bị sử dụng trong chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine. Hệ thống này có thể loại bỏ tín hiệu gây nhiễu của đối phương, đồng thời giữ lại tín hiệu GPS cần thiết. Các mảnh vỡ UAV Shahed-136 của Iran được tìm thấy gần đây tại Cyprus cũng được trang bị thiết bị chống nhiễu.

Bên trong dây chuyền sản xuất UAV Geran-2, biến thể từ UAV Shahed-136, của Nga. Ảnh: Zvezda TV 

Sự xuất hiện của Shahed-136 mang lại một khái niệm mới trong nghệ thuật quân sự: “Sát thương kinh tế” (Economic Kill).

Với chi phí sản xuất thấp, chỉ từ 20.000 - 50.000 USD mỗi chiếc, Shahed-136 được thiết kế để áp dụng các thuật toán bầy đàn đơn giản, phóng theo loạt 5 chiếc liên tiếp từ các thùng container ngụy trang đặt trên xe tải dân sự.

Bằng việc đồng bộ hóa thời gian chạm mục tiêu (Time-On-Target), hàng chục chiếc UAV sẽ cùng lúc ập tới từ nhiều hướng và cao độ khác nhau. Trong khi đó, để bắn hạ nó, các hệ thống phòng không của Israel, Mỹ và các nước đồng minh phải dùng nhiều loại tên lửa đắt tiền như AIM-120 AMRAAM giá khoảng 1 triệu USD, Patriot PAC-3 giá khoảng 3-4 triệu USD, SM-2 giá khoảng 2 triệu USD...

Tạp chí quốc phòng The War Zone (Mỹ) đánh giá, sự chênh lệch tỷ lệ chi phí lên tới hàng chục lần này chính là thắng lợi thực chiến mang tầm vóc chiến lược lớn nhất của Shahed-136, đóng vai trò như một cỗ máy nghiền nát và “bào mòn” ngân sách quốc phòng cũng như kho đạn dự trữ chiến lược của đối phương.

Mỹ cũng dựa trên công nghệ đảo ngược từ UAV Shahed-136 để sản xuất UAV LUCAS. Ảnh: Click Oil and Gas 

Cuối năm ngoái, Bộ tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) thông báo thành lập Lực lượng đặc nhiệm Scorpion Strike (TFSS) - đơn vị đầu tiên chuyên vận hành UAV cảm tử tại Trung Đông. Điểm đáng lưu ý là TFSS vận hành UAV LUCAS, vốn được Mỹ phát triển dựa trên công nghệ đảo ngược từ UAV Shahed-136.

“Gã khổng lồ” Arash-2 và Shahed-238

Nằm cùng phân khúc siêu xa là UAV Arash-2. Được hãng thông tấn Fars News (Iran) mô tả là dòng UAV cảm tử nặng nhất của nước này, Arash-2 là phiên bản mới hơn của UAV cảm tử Arash-1. UAV nặng khoảng 2 tấn, dài 4,5m với sải cánh ước tính từ 3,5-4m giúp nó tiết kiệm nhiên liệu nhưng vẫn hoạt động hiệu quả; tốc độ tối đa 185km/giờ và trần bay 3.600m, có thể mang tới 260kg thuốc nổ và được thiết kế để tấn công các mục tiêu chiến lược.

UAV Arash-2. Ảnh: Bộ Quốc phòng Iran 

Sứ mệnh thực chiến của Arash-2 được thiết kế với đầu dò chống bức xạ đa chế độ (PRH) để thực hiện nhiệm vụ chế áp và tiêu diệt mạng lưới phòng không (SEAD).

Một trong các tính năng nổi trội của Arash-2 là khả năng truy xuất thông tin nhiều lần trước khi tấn công và loại bỏ mục tiêu được chỉ định. Nó đóng vai trò như một “Thanh gươm Damocles” trên bầu trời, tự động bắt bám các cánh sóng phát xạ từ các hệ thống radar giám sát của đối phương và lao thẳng vào đài điều khiển, qua đó bẻ gãy hệ thống phòng thủ từ xa, dọn đường an toàn cho các lực lượng tấn công đi sau.

Nhằm đối phó với sự linh hoạt của các hệ thống pháo phòng không tự hành hiện đại, Iran đã nhanh chóng phát triển UAV Shahed-238, biến thể nâng cấp trực tiếp từ Shahed-136, được Iran giới thiệu vào cuối năm 2023.

Điểm đột phá là việc loại bỏ động cơ cánh quạt ồn ào để thay bằng động cơ phản lực cỡ nhỏ, giúp máy bay đạt tốc độ có thể hơn gấp đôi Shahed-136. Toàn bộ vỏ máy bay được sơn một lớp sơn hấp thụ sóng radar và giảm phát xạ hồng ngoại màu đen mờ nhằm tăng khả năng tàng hình khi hoạt động ban đêm.

Dù không tiết lộ chi tiết cụ thể về tính năng kỹ chiến thuật, song việc máy bay trang bị động cơ phản lực sẽ tiêu thụ nhiều nhiên liệu hơn, nên Shahed-238 sẽ có tầm bay ngắn hơn Shahed-136, trừ khi được bổ sung khoang chứa nhiên liệu.

UAV Shahed-238 được trang bị động cơ phản lực cỡ nhỏ. Ảnh: Gagadget 

Ngoài việc trang bị hệ thống INS và định vị GPS như phiên bản tiền nhiệm, các phiên bản mới còn được trang bị hệ thống dẫn đường quang-hồng ngoại và đầu dò radar. Trong đó, phiên bản có hệ thống EO/IR có thể dùng để tấn công các mục tiêu có độ tương phản nhiệt, đặc biệt là các thiết bị quân sự quan trọng ở sâu bên trong của đối phương. Phiên bản được trang bị radar có thể trở thành một loại tên lửa chống radar được dẫn đường bằng bức xạ của các trạm radar tìm kiếm.

Hiệu quả thực chiến lớn nhất của Shahed-238 là tốc độ siêu cao của nó khiến các hệ thống pháo phòng không tự hành không kịp bám bắt và quay tháp pháo để đánh chặn. Điều này vô hiệu hóa hoàn toàn lớp phòng thủ giá rẻ cuối cùng, buộc đối phương một lần nữa phải miễn cưỡng bấm nút phóng tên lửa phòng không, khoét sâu thêm vết thương về gánh nặng kinh tế. Mỗi chiếc Shahed-238 dù có chi phí cao hơn (khoảng 150.000 USD), nhưng vẫn rẻ hơn nhiều so với tên lửa phòng không.