Nhạc sĩ Phong Nhã. Ảnh tư liệu

Nhạc sĩ Văn Chung coi ông như “Tiên chỉ” của làng ca khúc thiếu nhi. Nhạc sĩ Phạm Trọng Cầu “tôn” ông làm “Vua sáng tác thiếu nhi”. Với các đồng nghiệp trong công tác thiếu nhi, ông chỉ bình dị là một “Anh phụ trách nhạc sĩ”. Với bạn đọc nhỏ tuổi của báo Thiếu niên Tiền phong, ông thân thiết như “Anh Cả Tươi” - bút danh trong nghề làm báo “cho trẻ con” của ông. Giữa bạn bè, ông lại gắn với những cái tên ngộ nghĩnh: “Nhi đồng cụ”, “Ông già thiếu nhi hóa”… Ngần ấy biệt danh xem ra cũng đã hé mở phần nào chân dung một cuộc đời song hành hai sự nghiệp: công tác phụ trách thiếu nhi và sáng tác bài hát thiếu nhi của nhạc sĩ Phong Nhã (tên thật là Nguyễn Văn Tường, sinh năm 1924, thôn Ngọc Động, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam).

Thích tham gia hoạt động đoàn thể, từ một quản ca, đội trưởng đội Hướng đạo của trường, Nguyễn Văn Tường đã trở thành đoàn viên Thanh niên cứu quốc và là người đầu tiên được bổ nhiệm làm bí thư Hội Nhi đồng cứu quốc Hà Nội. Môi trường thiếu nhi từ đó luôn gắn liền với mọi niềm vui lẽ sống của anh phụ trách trẻ tuổi.

Ngày 2 - 9 - 1945, anh phụ trách cùng đoàn thiếu nhi được ưu tiên đứng hàng đầu trông lên lễ đài Ba Đình. Tận mắt nhìn thấy vị Chủ tịch đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa đọc Tuyên ngôn Độc lập, anh đã thầm reo trong lòng: thì ra Hồ Chí Minh chính là lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc! Tự dưng nước mắt cứ trào ra. Hình ảnh vị lãnh tụ dân tộc với vầng trán cao, cặp mắt sáng, chòm râu hơi dài, nhoài người khỏi cửa xe đưa cả hai tay vẫy các cháu thiếu nhi đã in sâu vào trái tim người phụ trách. Làm sao viết được bài hát về Cụ Hồ cho thiếu nhi khác với bài hát cho người lớn, làm sao bày tỏ được tình yêu thương của con trẻ đúng như cái cách của trẻ con, ngộ nghĩnh và thơ ngây?

Một lần đọc bức thư từ miền Nam gửi ra, thấy các em nhỏ thưa với Cụ Hồ là Bác, anh phụ trách nhận ra không có cách xưng hô nào thích hợp hơn, “đắt” hơn thế. Trong buổi sinh hoạt Đội, anh bày ra trò đố vui: “Ai yêu Bác Hồ nhất?”. Tiếng reo hò lập tức đáp lại: “Nhi đồng!” cho dù anh cứ cố tình trêu các em bằng cách nhắc đến các đối tượng phụ lão, phụ nữ, thanh niên… Cuối cùng tất cả đều nhất trí: còn ai yêu Bác Hồ hơn các em nhi đồng! Câu hát bỗng lóe lên và tác giả đã để nó lặp lại nhiều lần như trẻ con thích nhấn mạnh cái lý lẽ của mình: “Ai yêu Bác Hồ Chí Minh hơn chúng em nhi đồng!” (về sau đổi thành “thiếu niên nhi đồng”). Từ “Bác Hồ” lần đầu tiên xuất hiện trong âm nhạc đã theo lời ca bay khắp đất nước. Thay thế cho từ “Cụ Hồ, Già Hồ”, toàn dân Việt Nam sau đó đều chung một tiếng gọi “Bác” thân thương. Bài hát được trình bày tại Phủ Chủ tịch trong lễ kỷ niệm Bác tròn 56 tuổi (năm 1946). Nghe lời ca dí dỏm “Bác nay tuy đã già rồi”, Bác cười và cũng dí dỏm vặn lại: “Bác đã già đâu?”. Bài hát được Bác “họa” lại bằng bài thơ gửi các cháu nhi đồng Tết Trung thu năm 1952 tại chiến khu Việt Bắc: “Ai yêu các nhi đồng bằng Bác Hồ Chí Minh!”, và “lời đáp từ” của Bác ngay lập tức lại được nhạc sĩ Phong Nhã phổ nhạc.

Ai yêu Bác Hồ Chí Minh hơn thiếu niên nhi đồng là sự mở màn huy hoàng cho “série” bài hát về Bác Hồ: Bác chúng em đã về, Mong các cháu ngoan (1946), Ai yêu nhi đồng bằng Bác Hồ Chí Minh (1952), Bác sống đời đời (1969), Đôi hài vạn dặm (1972), Đảo quê em nhớ Bác (1974).

Được bầu chọn là ca khúc hay nhất về Bác Hồ với thiếu nhi qua làn sóng đài Tiếng nói Việt Nam năm 1999, “Ai yêu Bác Hồ Chí Minh hơn thiếu niên nhi đồng” còn là một trong những bài hát chiếm số phiếu cao nhất trong cuộc bình chọn 50 bài hát thiếu nhi hay nhất thế kỷ XX do báo Thiếu niên Tiền phong tổ chức năm 2000. Lọt vào danh sách “top 50” này còn có ba bài hát khác của Phong Nhã: Hành khúc Đội, Kim Đồng và Đội ta lớn lên cùng đất nước.

MINH CHÂU