Về bản tìm lại những nét văn hóa xưa

Đó là một trong những chuyến điền dã mà Tiến sĩ Bàn Thị Quỳnh Giao, người nghiên cứu văn học, văn hóa Dao ở Viện Văn học - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, còn nhớ mãi. Từ chỗ rẽ vào xã Bản Lầu đến nhà có tang còn hơn hai chục cây số đường rừng. Hai vợ chồng chị mặc thêm áo rét, khoác áo mưa, đi một mạch không dám dừng lại nghỉ một phút nào, chỉ vừa đi vừa uống cà phê cho tỉnh táo.

Đến nơi đã gần 3 giờ sáng. Thầy Sẩu báo với chủ nhà rồi làm thủ tục xin phép theo lệ của đồng bào để chị được dự lễ. Bà con nhường cho chị một chỗ ngả lưng ở góc buồng, còn chồng chị chợp mắt bên bếp lửa. Gần 4 giờ, khi các thầy chuẩn bị vào lễ, chị cũng sẵn sàng máy móc để bắt đầu quay, chụp và ghi chép.

TS Bàn Thị Quỳnh Giao (thứ hai, từ trái sang) cùng bà con dân tộc Dao. Ảnh chụp năm 2014, do nhân vật cung cấp 

Đám cưới, lễ cấp sắc còn biết ngày để chuẩn bị nhưng tang lễ thì không thể hẹn trước. Trong những chuyến về bản, chị học nhiều từ chính những người còn nhớ và thực hành nghi lễ. Bà con kiên nhẫn giải thích cho chị từng lời hát, cách nói mà nếu tách khỏi hoàn cảnh sử dụng rất dễ hiểu sai. Có khi một lời nhắc về cách phát âm một câu hát cũng khiến chị phải xem lại cách hiểu của mình. Bởi vậy, chị ghi kỹ về bối cảnh, người hát, thời điểm… và chú giải những chỗ cần làm rõ. Những ghi chép, bản ghi âm và tư liệu bằng chữ Nôm Dao cổ đã được chị lưu giữ qua các chuyến điền dã như vậy.

Có chuyến chị phải lên đường khi đứa con nhỏ mới 13 tháng tuổi, con trai lớn đang đi học xa nhà gần 30km được gọi về trong đêm để phụ trông em. Nhắc lại những kỷ niệm ấy, chị vẫn biết ơn chồng và người thân đã đỡ đần để mình theo đuổi hành trình nghiên cứu văn hóa dân tộc.

Tiếp nối ngọn lửa từ mái nhà của cha

Sinh năm 1977 tại Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên, Bàn Thị Quỳnh Giao lớn lên trong một gia đình có truyền thống hiếu học. Cha chị là Tiến sĩ Bàn Tiến Tân, người con dân tộc Dao đầu tiên từng du học và bảo vệ thành công học vị tiến sĩ tại Đại học Tổng hợp Lomonosov (Liên Xô cũ), sau đó giảng dạy Văn học dân gian tại Trường Đại học Sư phạm Việt Bắc. Ông mất năm 1994, khi chị còn chưa học xong phổ thông. Những cuốn sách ông để lại đã tiếp tục nuôi dưỡng ở các con tình yêu với văn học, ý thức gìn giữ những giá trị văn hóa của dân tộc mình.

TS Bàn Thị Quỳnh Giao điền dã nghề làm giấy dó của người Dao và học viết chữ Nôm Dao. Ảnh nhân vật cung cấp

Năm 1998, tốt nghiệp Khoa Ngữ văn Trường Đại học Sư phạm Việt Bắc (nay là Đại học Sư phạm Thái Nguyên), Quỳnh Giao trở về làm cô giáo tại Trường THCS Giang Tiên, Phú Lương. Mười năm sau, giữa bộn bề lo toan, chị tự lo kinh phí học cao học, rồi hoàn thành chương trình thạc sĩ vào năm 2010. Đó là quãng thời gian ròng rã phải đi lại giữa Thái Nguyên và Hà Nội, vừa lo dạy học, vừa chăm chút gia đình nhỏ. Mong muốn được học, được hiểu sâu hơn về văn học đã giúp chị bền lòng qua những ngày vất vả.

Năm 2012, chị chuyển về Viện Văn học. Từ bục giảng bước vào công việc nghiên cứu chuyên sâu, chị phải tiếp tục học hỏi, tích lũy phương pháp và kinh nghiệm. Chị đã tìm thấy hướng đi qua sự tâm huyết với cội nguồn dân tộc, tìm hiểu về lời ca, phong tục và đời sống tinh thần của đồng bào Dao trong những chuyến điền dã. 

Tháng 3-2017, chị bảo vệ thành công luận án tiến sĩ với đề tài "Dân ca nghi lễ trong đời sống văn hóa của người Dao Tuyển ở Việt Nam"; cũng trong năm 2017, chị đã hoàn thành cuốn “Dân ca nghi lễ của người Dao Tuyển” được Nhà xuất bản Mỹ thuật ấn hành cùng năm. Cuốn sách thể hiện các hình thức diễn xướng, nội dung và nghệ thuật của dân ca nghi lễ cưới hỏi, cấp sắc và tang ma, giúp người đọc hiểu thêm cách người Dao Tuyển nghĩ về tổ tiên, nguồn cội và mối liên hệ giữa các thế hệ. Đến năm 2019, Nhà xuất bản Văn hóa Dân tộc ấn hành cuốn “Tang ca của người Dao Tuyển”, công trình chị tâm huyết nhất về văn hóa tâm linh của người Dao. Năm 2025, cuốn chuyên khảo “Thơ ca dân gian của người Dao nhìn từ văn hóa tộc người” của chị tiếp tục được xuất bản. Từ những chuyến đi về với bản làng, chị đã đưa lời ca cùng những ghi chép về phong tục và nghi lễ vào các công trình mà độc giả có thể tìm đọc, tra cứu.

TS Bàn Thị Quỳnh Giao trong một lần điền dã đám cưới của người Dao Tuyển tại Bảo Thắng, Lào Cai năm 2014. Ảnh do nhân vật cung cấp 

Mạch nguồn ấy còn được chị tiếp nối qua việc nghiên cứu sáng tác của nhà thơ Bàn Tài Đoàn, ông nội chị. Qua thơ của ông, chị tìm hiểu tình yêu nước, tình yêu dân tộc và mong muốn đem lại cuộc sống tốt đẹp hơn cho đồng bào. Tháng 5-2025, công trình “Nhà thơ Bàn Tài Đoàn – Tấm gương sáng học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh” của chị được trao Giải A tại Giải thưởng sáng tác, quảng bá tác phẩm văn học, nghệ thuật, báo chí về chủ đề “Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh” (đợt II, giai đoạn 2021–2025) của Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương (nay là Ban Tuyên giáo Trung ương).

Từ người ông đến người cha, rồi những người con, sự học trong gia đình chị luôn gắn với ý thức làm việc có ích cho cộng đồng.

TS Bàn Thị Quỳnh Giao (ngoài cùng bên phải) nhận Giải A của Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương (nay là Ban Tuyên giáo Trung ương) trao tặng. Ảnh do nhân vật cung cấp 

Giữ văn hóa từ những điều gần gũi

“Đường đi khó, gặp lắm tai ương / Cay đắng lắm, cực nhục lắm thay”. Hai câu ấy nằm trong đoạn tang ca chị Giao đã ghi lại. Thoạt đọc, người ta có thể nghĩ đó là lời than về một kiếp người nhiều vất vả. Đặt vào tang lễ, lời ca nói về chặng đường gian nan mà người Dao Tuyển hình dung linh hồn phải đi qua trước khi về với tổ tiên. Qua những lần về bản, chị lưu giữ cả bản ghi âm, sổ ghi chép và tư liệu chữ Nôm Dao cổ. Ngay cả người Dao khi đến một nhóm Dao khác cũng có lúc cần người am hiểu phương ngữ giúp giải nghĩa. Người đọc được chữ Nôm Dao lại không còn nhiều. Từ những vướng mắc ấy, chị mong có thể góp sức làm từ điển tiếng Dao.

TS Bàn Thị Quỳnh Giao tìm hiểu nghề làm giấy dó của người Dao. Ảnh nhân vật cung cấp 

Tư liệu chị sưu tầm cả về truyện cổ Dao, truyện thơ về những cuộc thiên di, tục ngữ, thơ ca dân gian đặc biệt là dân ca trong nghi lễ, tang ca, cấp sắc, cưới hỏi. Khi nghiên cứu hình ảnh Đế Mẫu qua lời ca trong lễ cấp sắc và đám cưới, chị chú ý những lời đối đáp nhắc đến việc sinh thành, dạy con người sống lễ nghĩa, trồng lúa, chọn giống. Qua đó phản ánh kinh nghiệm sản xuất, ứng xử, quan niệm về tự nhiên và đời sống tinh thần của người Dao. Chị luôn mong những tư liệu đã thu thập được có thể dùng trong giáo dục văn hóa địa phương, để người trẻ có thêm cơ hội hiểu tiếng nói, lời ca và phong tục của cha ông.

Khi tìm hiểu nghề làm giấy dó của người Dao, chị quan tâm cả cách làm giấy lẫn việc tờ giấy được dùng ra sao trong nghi lễ. Nếu chỉ giới thiệu thao tác làm nghề mà bỏ qua công dụng, người xem sẽ khó hiểu vì sao bà con vẫn gìn giữ nghề ấy. Cũng như lời ca cần được hiểu trong hoàn cảnh diễn xướng, một nghề thủ công cần được tìm hiểu trong mối liên hệ với phong tục, tín ngưỡng và sinh hoạt của cộng đồng.

Những dự định ấy vẫn còn cần thời gian, điều kiện để thực hiện. Phần việc chị đang bền bỉ theo đuổi là tìm đến người còn nhớ, ghi lại, nghiên cứu và công bố tư liệu. Không phải công trình nào cũng tạo ra ngay những thay đổi lớn trong cuộc sống nhưng có thể giúp xã hội nhìn thấy đúng hơn, hiểu sâu hơn và trân trọng hơn những giá trị vốn đã tồn tại trong đời sống đồng bào.

TS Bàn Thị Quỳnh Giao trong 1 lần đi sưu tầm, điền dã về nghề làm sáp ong in hoa văn trên váy của người Dao Tiền ở xã Cao Phong, tỉnh Phú Thọ. Ảnh nhân vật cung cấp 

Trăn trở lớn nhất đối với những người nghiên cứu văn hóa như chị đó là mong muốn có sự quan tâm, đầu tư nhiều hơn đến công tác nghiên cứu, điều tra, sưu tầm và số hóa văn hóa dân gian. Đây là công việc đòi hỏi nhiều thời gian, kinh phí và sự kiên trì. Nghiên cứu văn hóa của một dân tộc không chỉ là tìm hiểu xem họ đã sống như thế nào trong quá khứ, mà còn phải suy nghĩ xem những giá trị nào của quá khứ có thể tiếp tục đồng hành với họ trong tương lai.

Sau những chuyến đi, chị vẫn day dứt khi nhiều lời ca, câu chuyện xưa chỉ còn nằm trong trí nhớ của những người đã có tuổi. Một bản chép có thể giữ lại câu chữ, nhưng để biết lời ấy từng được cất lên bằng giọng nào, vào lúc nào, chị vẫn phải tìm đến những người còn nhớ. Như đêm ở Bản Lầu, chị đã đi qua mưa rét để kịp có mặt từ những phút đầu tiên khi các thầy bắt đầu vào lễ.