“Người mẹ” của những giống cà phê tỷ đô

Sự trăn trở biến thành động lực vượt khó

Biến đổi khí hậu ngày càng khắc nghiệt, đặc biệt là đối với vùng đất Tây Nguyên. Người nông dân Tây Nguyên mỗi mùa khô lại phải căng mình để chống chọi với hạn hán, tìm nguồn nước để tưới cho cây cà phê. Cũng vì hạn hán mà chi phí sản xuất tăng nhưng năng suất, chất lượng cà phê cứ trồi sụt. Lợi nhuận của người nông dân cũng vì thế mà mỏng dần, thậm chí không ít người còn thua lỗ. Những hình ảnh người nông dân trồng cà phê phải gồng mình đối phó với mỗi mùa hạn trở thành nỗi trăn trở của Thạc sĩ Đinh Thị Tiếu Oanh và đồng nghiệp.

Thạc sĩ Đinh Thị Tiếu Oanh trong vườn ươm giống cà phê chịu hạn.

Cũng từ trăn trở ấy, chị Oanh và các cộng sự quyết tâm phải cho ra đời những giống cà phê đáp ứng được yêu cầu về năng suất, chất lượng cao, chống chọi với sâu bệnh và đặc biệt là phải có khả năng thích ứng tốt với biến đổi khí hậu.

Cà phê là loại cây dài ngày, do vậy để có một giống mới là rất lâu. Thời gian để nghiên cứu lai tạo giống cà phê mới phải mất 15-20 năm. Trước đây, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên nghiên cứu, lai tạo giống cà phê chủ yếu tập trung vào năng suất cao và chất lượng tốt, chống chịu được một số sâu bệnh hại chính. Khi đó, cán bộ nghiên cứu chủ yếu dựa vào vật liệu di truyền sẵn có trong sản xuất để tuyển chọn, đánh giá và công nhận giống. Thế nhưng, những khó khăn ấy không thể cản bước Thạc sĩ Đinh Thị Tiếu Oanh với việc nghiên cứu, lai tạo, cho ra đời các giống cà phê mới, đặc biệt là những giống cà phê chịu hạn.

Đến nay, chị là tác giả và đồng tác giả của 20 giống cà phê, gồm 14 giống cà phê vối (Robusta) và 6 giống cà phê chè (Arabica). Trong đó, chị là tác giả của 9 giống cà phê, riêng cà phê vối gồm những giống: TRS1, TRS14, TRS15, dây, xanh lùn và 4 giống cà phê chè gồm: TN6, TN7, TN9 và THA1; đã có 14 giống được công bố chính thức, 6 giống đang sản xuất thử, đồng thời đang tiến hành các thủ tục để được công nhận lưu hành, đưa ra thị trường. Đến nay, có khoảng 200.000ha cà phê tái canh được nông dân trồng giống mới do chị Oanh và các đồng nghiệp lai tạo thành công, được công nhận giống, đưa ra thị trường. Nhờ đó, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng của hạt cà phê Việt Nam.

Dẫn chúng tôi đi thăm vườn ươm cà phê giống mới của Viện Khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên, Thạc sĩ Đinh Thị Tiếu Oanh chia sẻ: "Với những giống cà phê thông thường thì chu kỳ mỗi đợt tưới là 25-30 ngày, riêng giai đoạn mùa khô khốc liệt của Tây Nguyên kéo dài 4 tháng thì cần ít nhất 4 lần tưới. Còn với các giống cà phê chịu hạn: L4H6C4, L4H5C9, L4H7C1, L4H17C15, L2H36C1, L4H15C1 hay với giống L4H6C4 mới thì chu kỳ tưới lên đến 40 ngày, chỉ cần 2-3 lần tưới, giúp giảm được 25-30% lượng nước tưới so với giống cà phê thông thường, tiết kiệm được chi phí, nhân công. Việc giảm số lần tưới không chỉ giúp hạ chi phí sản xuất mà còn góp phần bảo vệ nguồn nước ngầm. Đây được xem là lợi ích kép cả về kinh tế lẫn môi trường".

Đáng chú ý, hai giống cà phê: L4H15C1 và L4H6C4 thể hiện ưu thế rõ rệt khi đạt năng suất trung bình lần lượt 4,98 tấn nhân/ha và 4,57 tấn nhân/ha, vượt giống đối chứng (TR11). Không chỉ đạt năng suất cao, các dòng này còn cho năng suất ổn định qua các năm, kể cả trong điều kiện thời tiết bất lợi, cho thấy khả năng thích nghi tốt với điều kiện khô hạn.

Bên cạnh năng suất, chất lượng cà phê nhân là yếu tố quyết định giá trị thương mại. Kết quả đánh giá cho thấy các dòng vô tính triển vọng đều có tỷ lệ dao động 4,2-4,4kg quả tươi/kg nhân, giúp nâng cao năng suất. Trong đó, hai dòng L4H6C4 và L4H15C1 nổi bật: Vỏ mỏng, kích thước hạt lớn, tỷ lệ hạt đạt chuẩn cao hơn giống đối chứng, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm. Một trong những lý do nữa giúp giống cà phê L4H6C4 cho năng suất cao hơn các giống cà phê khác là do trên cùng một diện tích canh tác có thể trồng với mật độ cây dày hơn.

Còn với dòng cà phê chè, nổi bật có giống THA1 được lai từ giống cà phê nguyên chủng catimo của Ethiopia. Chị Oanh cho biết, được lai tạo từ năm 1996, đưa vào sản xuất thử từ năm 2016, đến nay, THA1 đã chính thức thương mại hóa và chiếm được niềm tin của bà con nông dân, người tiêu dùng bởi chất lượng cà phê cao hơn hẳn giống catimo. Giống THA1 có năng suất cao hơn so với các giống cà phê chè khác, đạt khoảng 3-3,5 tấn nhân/ha, đồng thời chống chịu được bệnh rỉ sắt. Khi trồng THA1 ở điều kiện độ cao hơn 800m so với mực nước biển như ở Đà Lạt, Lạc Dương (tỉnh Lâm Đồng) hay ở các tỉnh Sơn La, Điện Biên, THA1 sẽ có cơ hội trở thành loại cà phê đặc sản.

Niềm hạnh phúc giản đơn

Ngót 30 năm gắn bó với cây cà phê, niềm vui lớn nhất của chị Oanh và các đồng nghiệp ở Viện Khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên là những giống cà phê mới tối ưu hơn được ra đời, được thương mại hóa, được người trồng cà phê đón nhận, canh tác, đem lại hiệu quả kinh tế ngày một cao hơn. 

Thành công với các giống cà phê mới là thế, song chị Oanh vẫn còn không ít trăn trở. Chị chia sẻ, công việc chọn tạo giống cà phê rất kén người, chẳng phải ai cũng làm được nếu không có đủ đam mê, nhiệt huyết. Bởi công việc này chủ yếu làm ở dịp cây cà phê ra hoa, mà cây cà phê ra hoa lại đúng vào dịp Tết Nguyên đán. Có những cái Tết, trong khi người người, nhà nhà háo hức sum vầy, đi sắm Tết, thưởng ngoạn, du xuân thì chị Oanh và đồng nghiệp vẫn lặng lẽ, miệt mài trong những vườn ươm để quan sát sinh trưởng, cần mẫn ghi chép thay đổi của từng cây cà phê về sắc hoa, màu lá, thân cây... từ đó đưa ra những điều chỉnh kịp thời. 

Một trong những khó khăn trong quá trình nghiên cứu, lai tạo cà phê giống mới không chỉ là thời gian mà có những khó khăn vì phải tìm nguồn vật liệu mới từ các chương trình để có nguồn gen lai tạo giống mới. Do đó, thời gian chọn lọc giống bị kéo dài. Cũng chính vì thời gian chọn lọc giống kéo dài, trong khi chương trình nghiên cứu giống của Nhà nước áp dụng ngắn, mỗi giai đoạn chỉ 5 năm, nên việc nghiên cứu, lai tạo cây cà phê giống mới nhiều lúc gặp khó khăn, trắc trở. Chị Oanh mong muốn Việt Nam cởi mở hơn về vấn đề trao đổi giống với các nước để họ giúp mình công nghệ gen, từ đó có những vật liệu tiềm năng giúp cho việc lai tạo, chọn lọc giống có thể dễ dàng và rút ngắn thời gian hơn.

Niềm vui của Thạc sĩ Đinh Thị Tiếu Oanh là mỗi độ xuân về được ngắm những bông hoa cà phê trắng muốt, mùi thơm dịu nhẹ, được đo đếm độ chín, kích thước của mỗi trái, mỗi hạt cà phê... Càng hạnh phúc và tự hào hơn khi chị ý thức được rằng mình và các đồng nghiệp đang góp phần đưa hương vị cà phê Việt đi khắp thế giới, góp phần giúp người nông dân Việt Nam có cuộc sống ngày càng tốt hơn, thậm chí có cơ hội làm giàu từ cây cà phê.