Người thầy phía sau ánh hào quang toán học Việt Nam

Sau ánh hào quang của giải thưởng danh giá ấy, nhiều cơ hội mở ra trước mắt, thay vì lựa chọn một con đường riêng cho mình, ông trở về nước, gắn bó với bảng đen, phấn trắng, dành gần trọn cuộc đời cho công tác giảng dạy, làm “bệ đỡ” cho nhiều thế hệ học trò đạt nhiều giải thưởng toán học quốc tế, mang lại niềm tự hào cho toán học nước nhà suốt gần 40 năm qua.

''Cậu bé vàng'' với giải thưởng đặc biệt

Tôi đến nhà riêng của TS Lê Bá Khánh Trình ở đường Lê Quang Định, phường Bình Thạnh, TP Hồ Chí Minh trong chiều muộn. Chưa đến giờ hẹn, tôi đang đứng trước cửa nhà thì một người đàn ông dáng cao gầy, trang phục giản dị, gương mặt nổi bật cặp kính dày cộm, tay cầm túi rau, củ, vừa từ chợ về. Ông hồ hởi bắt tay chào tôi. Nếu không biết trước, thật khó hình dung người đàn ông giản dị, mái tóc đã điểm bạc ấy từng là thí sinh 17 tuổi làm cả đoàn Việt Nam vỡ òa tại Olympic Toán học quốc tế năm 1979; người Việt Nam đầu tiên và đến nay vẫn là người Việt Nam duy nhất giành giải đặc biệt tại kỳ thi toán học danh giá này.

Trong căn nhà cũ, ông đã có bao năm tháng miệt mài chuẩn bị giáo án, nghiên cứu những bài toán khó dành cho học trò. Phòng làm việc của ông không có vẻ gì đặc biệt. Một chiếc bàn nhỏ đã cũ, những tập giấy dày chi chít hình học, chữ số, các mệnh đề toán học… Không gian ấy giản dị đến mức khó liên tưởng với những thành tích đặc biệt mà chủ nhân của nó từng đạt được. Với giọng nói nhỏ nhẹ, điềm đạm, đậm chất Huế, ông kể tôi nghe về những năm tháng tuổi thơ ở quê nhà Bình- Trị- Thiên (nay là TP Huế).

Ngày ấy, đất nước vừa thống nhất, Trình là cậu học trò lớp 8 ở Trường THPT chuyên Quốc học Huế, vóc dáng nhỏ nhắn, gầy gò và có học lực không nổi bật so với các bạn cùng trang lứa. Có thời gian kết quả học tập sa sút, cậu không dám mang sách vở về nhà vì sợ cha mẹ biết. Cha Trình là một cán bộ giảng dạy ở Trường Đại học Y Huế sớm nhận ra điều đó và nghiêm khắc răn dạy con. Sau lần ấy, cậu học trò quyết tâm thay đổi. Kỳ thi cuối năm lớp 8, Trình trở thành học sinh có điểm số cao nhất lớp.

Sang lớp 9, niềm say mê toán học trong cậu bé dần rõ nét. Trình say sưa mày mò giải toán từ những cuốn sách toán học nổi tiếng được cha mượn từ các trường học, thư viện ở Huế. Cuối năm học, cậu được nhà trường chọn là một trong số ít học sinh tiêu biểu của tỉnh Bình- Trị- Thiên tham gia kỳ thi học sinh giỏi toán toàn quốc.

Cuộc thử sức đầu tiên ấy, ông chỉ dừng lại top 5 môn toán toàn quốc, nhưng đó là dấu mốc khiến cậu bé đặt quyết tâm cao hơn cho những kỳ thi sau. Năm 1979, Trình được chọn là 1 trong 4 học sinh tham gia Kỳ thi Olympic Toán học quốc tế (IMO) ở Vương quốc Anh. Để chuẩn bị cho kỳ thi, Trình có một năm học ngoại ngữ và ôn thi tại Đại học Ngoại ngữ Hà Nội. “Lớp ôn thi ngày ấy có nhiều bạn rất giỏi. Tôi cảm thấy mình còn thiếu và yếu nhiều điểm nên ngày ngày mượn tài liệu, sách của các bạn, nhờ thầy cô hướng dẫn, giải đáp thêm để bồi đắp kiến thức và năng lực của mình”, ông nhớ lại.

TS Lê Bá Khánh Trình chia sẻ ký ức về Kỳ thi Olympic Toán học quốc tế (IMO) năm 1979 tại Vương quốc Anh. Ảnh: BẢO MINH

Những cố gắng và quyết tâm của cậu học trò miền Trung ngày ấy đã mang lại dấu ấn tại Kỳ thi Olympic Toán học quốc tế (IMO) khi đoạt huy chương vàng với số điểm tuyệt đối 40/40, đồng thời đoạt giải đặc biệt với lời giải độc đáo.

TS Lê Bá Khánh Trình kể lại: Kỳ thi diễn ra 2 vòng trong hai ngày, khi làm bài thi cuối cùng ở phần hình học thời gian 4,5 giờ, tôi đã đọc nhầm dữ kiện nên quá trình làm bài xảy ra sai sót. Rất may là sai sót đó được tôi phát hiện khi soát lại bài làm. Thời gian thi lúc đó chỉ còn lại chừng 30 phút. Trong tình huống ngặt nghèo ấy, tôi cố gắng trấn tĩnh, suy nghĩ cách giải mới vì theo như lối giải cũ sẽ không đủ thời gian. Lời giải mới được trình bày ngắn gọn và thuyết phục được hội đồng chấm thi.

Năm 2019, 40 năm sau kể từ kỳ thi ngày ấy, trong một lần gặp lại TS Lê Bá Khánh Trình, GS Tony Gardiner, một trong những người từng chấm bài thi năm 1979 đã chia sẻ rằng, ban đầu lúc nhìn bài làm của Trình, các thành viên hội đồng chấm thi đều nghĩ là chắc chắn sai. Nhưng rồi, đó chính là bài giải hoàn toàn đúng và vô cùng độc đáo. Kỳ lạ hơn, người đạt giải đến từ đất nước vừa đi qua chiến tranh, điều kiện học tập còn nhiều thiếu thốn, lần đầu bước vào một đấu trường trí tuệ của thế giới.

Quê hương là nơi mình được cống hiến

Sau kỳ thi ấy, ''cậu bé vàng'' Lê Bá Khánh Trình nhận học bổng và theo học tại Khoa Toán - Đại học Tổng hợp Quốc gia Moscow (Nga). Sau 8 năm học tập và lấy bằng tiến sĩ Toán học tại Liên bang Nga, thay vì những lựa chọn rộng mở, đầy cơ hội của một tài năng toán học, năm 1990, TS Lê Bá Khánh Trình trở về nước. Tôi hỏi ông về lý do sâu xa của quyết định ấy. Ông cười nhẹ: “Quyết định ấy đơn giản như điều tôi nghĩ là mình cần trở về. Quê hương là nơi mình thuộc về và tôi thấy mình phù hợp, có điều kiện để phát triển ngành toán học nước nhà”.

TS Lê Bá Khánh Trình vẫn luôn say mê, miệt mài với toán học dù đã nghỉ hưu. Ảnh: BẢO MINH

Và từ lựa chọn tưởng như rất giản dị ấy, Lê Bá Khánh Trình đã gắn bó với công tác giảng dạy tại Khoa Toán - Tin, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, trở thành một trong những người đặt nền móng cho bộ môn Toán của Trường Phổ thông Năng khiếu. Gần 40 năm qua, ông lặng lẽ với bảng đen, phấn trắng, dành trọn tâm huyết cho những thế hệ học trò. Với ông, phần thưởng lớn nhất không nằm trong những tấm huy chương, mà ở hành trình giúp một học sinh tìm thấy niềm say mê, sự tự tin và con đường của chính mình.

Trong nhiều năm liền, TS Lê Bá Khánh Trình là người dẫn dắt, bồi dưỡng cho các thế hệ toán học trẻ giành hàng trăm giải thưởng toán học trong nước và quốc tế; nhiều năm giữ vai trò đồng hành cùng đội tuyển Việt Nam tại Olympic Toán quốc tế. Riêng đội tuyển Toán Trường Phổ thông Năng khiếu, dưới sự dẫn dắt của ông và các đồng nghiệp, đã có 171 giải học sinh giỏi quốc gia, 20 huy chương Olympic quốc tế, trong đó có 5 huy chương vàng, 9 huy chương bạc, 3 huy chương đồng…

Các học trò đã nâng tôi lên

 Trong cuộc trò chuyện với tôi, TS Lê Bá Khánh Trình kể về học trò nhiều hơn là kể về mình. Với ông, gần 40 năm qua, học trò là niềm cảm hứng, kỳ vọng và là những học sinh nâng ông lên cao. Ông đứng sau mỗi thành tích, mỗi giải thưởng và tự cảm về niềm tự hào của chính mình. Trong giảng dạy, ông luôn ở tâm thế đồng hành, khuyến khích lối tư duy sáng tạo, đổi mới và quá trình ấy chính ông cũng học hỏi từ chính học trò của mình.

Ông kể, những ngày đầu đứng lớp, ông thường chọn những bài toán hay của người khác cho học sinh giải. Nhưng rồi những lời giải sáng tạo của học trò khiến ông nhận ra, nếu cứ lấy bài của người khác thì giờ học sẽ khô cứng, thiếu “cái hồn” của mình. Từ đó, ông luôn chuẩn bị và tự xây dựng đề bài, luôn làm mới bài giảng và buộc mình phải luôn sáng tạo. Ông thú thật, qua mỗi bài giảng, mình gợi mở, dẫn dắt cho học trò nhưng học trò cũng đã đưa ra những lời giải, những phương cách giải toán hay giúp ông hoàn thiện giáo án, các bài giảng để dạy cho các thế hệ học trò tiếp theo.

TS Lê Bá Khánh Trình (thứ 4, từ trái sang) cùng các thí sinh đội tuyển Toán học Việt Nam tham gia Kỳ thi toán quốc tế tại Australia năm 2025. Ảnh do nhân vật cung cấp

Chính tư duy giảng dạy gần gũi, cởi mở và tương tác hai chiều ấy đã đắp bồi cho người thầy động lực, niềm đam mê giảng dạy, bền bỉ trao kiến thức cho các thế hệ học trò. Các học trò của ông bước lên sân khấu, trong ánh hào quang, nhận những giải thưởng danh giá quốc tế về toán học, nhưng điều ông mong muốn không chỉ là các em sẽ thành công, bước tiếp đam mê toán học.

Ông chia sẻ: ''Toán học là một lĩnh vực khoa học ứng dụng cơ bản, nền tảng cho sự phát triển. Trên con đường ấy, ai đi dù chậm hay nhanh cũng cần những động lực, niềm đam mê và cả sự lượng sức mình, linh hoạt và ứng dụng vào công việc, nghề nghiệp sau này của mình. Thành công đến sẽ tiếp nối bằng những cống hiến cho quê hương, đất nước. Khi ở những kỳ thi quốc tế, tôi thường khuyên các học trò, trong hoàn cảnh nào mình cũng cần sự tự tin, bản lĩnh, chọn những cách giải, lối đi riêng, có chiều sâu, thể hiện thế mạnh của mình''.

TS Lê Bá Khánh Trình (thứ 5, từ phải sang) cùng đội tuyển toán học Trường Phổ thông Năng khiếu , Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh trong buổi ôn luyện chuẩn bị cho Kỳ thi toán toàn quốc năm 2025. Ảnh do nhân vật cung cấp

Sau nhiều năm công tác, thầy giáo Lê Bá Khánh Trình nghỉ hưu vào năm 2025, nhưng những cống hiến cho toán học của ông không ngơi nghỉ. Ông vẫn thường xuyên tham gia giảng dạy các đội tuyển thi toán quốc tế của TP Hồ Chí Minh và nhiều tỉnh, thành phố trong cả nước. Ông ví von rằng, con rùa đi nhanh hay chậm không quan trọng, quan trọng hơn là tạo động lực và niềm đam mê trên con đường đến vạch đích. Đi chậm dễ nhàm chán, đi nhanh dễ sai, điều cần hơn là biết đánh giá sức của mình, tạo động lực và bồi đắp niềm đam mê, bền bỉ cho đến lúc về đích.

Hình ảnh ấy ví như hành trình khiêm nhường, bình dị tận hiến cả cuộc đời cho toán học Việt Nam sau ánh hào quang danh giá của TS Lê Bá Khánh Trình. Và điều dễ hiểu rằng, ông vẫn tiếp tục bước trên hành trình ấy, bền bỉ, khiêm nhường và không bao giờ tiếc nuối, luôn vui và tự hào vì được cống hiến cho những thế hệ tiếp nối, cho toán học nước nhà.