Người thầm lặng “giữ lửa” văn hóa Ê Đê

Ước mơ thời thơ ấu

Xuất hiện trong bộ trang phục thổ cẩm truyền thống, mái tóc chải nếp gọn gàng, gương mặt sáng, đôi mắt nâu tròn cùng nụ cười thân thiện toát lên vẻ trẻ trung, năng động. Khi biết tôi đến tìm hiểu văn hóa đặc sắc của đồng bào vùng cao, ánh mắt Zu Ni như lấp lánh niềm vui, bởi nhắc về quê hương, niềm tự hào lại trào dâng trong trái tim người tri thức trẻ đầy tâm huyết.

Trong tiếng Ê Đê thì Akŏ là đầu nguồn, Dhông là triền dốc. Thông thường, Akŏ Dhông chỉ là “đầu nguồn triền dốc”, nhưng vì nơi đây còn là đầu nguồn con suối Ea Nuôl, nên Akŏ Dhông còn có tên gọi khác là “đầu nguồn con nước”. Ngày nay, buôn Akŏ Dhông thuộc phường Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk, từng được mệnh danh là “buôn giàu mạnh nhất Tây Nguyên” hay “buôn trong phố” đẹp nhất tỉnh Đắk Lắk. Điểm nhấn là những nếp nhà dài truyền thống nằm dưới tán cây cổ thụ, nơi bảo tồn giá trị không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên.

H Zu Ni Niê bên cầu thang nhà dài truyền thống.

Sinh ra và lớn lên trên mảnh đất đậm chất sử thi, ngay từ nhỏ, Zu Ni đã được sống trong cái nôi nghệ thuật dân gian. Đêm Ban Mê bập bùng ánh lửa, tiếng chiêng ngân vang, hương rượu cần thơm ngây ngất, mọi người tay trong tay cùng bước theo điệu nhạc dưới mái nhà dài. Những lần nghe kể khan (một loại hình văn hóa dân gian độc đáo của đồng bào Ê Đê) về núi rừng, về các anh hùng từng có công bảo vệ buôn làng đã gieo vào tâm hồn cô gái trẻ tình yêu sâu nặng với văn hóa dân tộc mình.

Tốt nghiệp ngành sư phạm sinh học, Zu Ni quyết định trở về quê hương lập nghiệp. Được gia đình ủng hộ, chị xây dựng thương hiệu “Zu Ni Café” với mong muốn mang hương vị cà phê Tây Nguyên nguyên bản đến gần hơn với mọi người. Từ khâu chọn những trái cà phê chín đỏ, phơi khô đến rang, xay theo phương pháp thủ công, rồi mang sản phẩm đến nhờ các chuyên gia thẩm định chất lượng, chị đều tự tay thực hiện. Kết quả là cà phê của Zu Ni không chỉ thơm mà còn đậm hương vị tự nhiên, được khách hàng đón nhận.

Không chỉ năng động trong phát triển kinh tế, Zu Ni còn là đoàn viên tiêu biểu, chị được tín nhiệm bầu làm Bí thư Chi đoàn buôn Akŏ Dhông. Ngoài việc học tập, trau dồi kiến thức, nắm chắc nhiệm vụ công tác đoàn ở địa phương, chị cũng là thành viên tích cực của phong trào xung kích vì cuộc sống cộng đồng, giữ gìn an ninh trật tự, bảo vệ môi trường, hiến máu tình nguyện... Bên cạnh đó, nữ “thủ lĩnh” còn nhiệt tình vận động thanh niên tham gia các khóa học bồi dưỡng kiến thức về du lịch cộng đồng, đánh cồng chiêng, múa dân gian do địa phương tổ chức.

 “Giữ lửa” văn hóa Ê Đê

Một trong những niềm đam mê lớn nhất của Zu Ni là hướng dẫn học sinh tham gia các hoạt động trải nghiệm văn hóa tại buôn làng. Mỗi khi có đoàn học sinh tới tham quan, chị sẵn sàng gác lại công việc riêng để đồng hành với các em. Những kiến thức từ âm nhạc, mỹ thuật, kiến trúc đến lễ hội, ẩm thực, nghề thủ công truyền thống đều mang đến cho học sinh nhiều điều lý thú và bổ ích.

Bằng giọng nói truyền cảm, Zu Ni kể cho các em nghe về ngôi nhà dài truyền thống của người Ê Đê, nơi lưu giữ nếp sống mẫu hệ đặc trưng. Theo phong tục, khi một cô gái lấy chồng, chàng trai phải ở rể, vì thế ngôi nhà được nối thêm phòng, qua mỗi thế hệ, ngôi nhà càng dài thêm. Phía trước nhà dài thường có hai cầu thang, cầu thang tròn dành cho đàn ông, cầu thang dẹt dành riêng cho phụ nữ. Trên cầu thang dẹt có khắc hình mặt trăng khuyết và đôi bầu sữa mẹ, thể hiện sự tôn vinh người phụ nữ, đồng thời nhắc nhở con cháu không được quên công ơn sinh thành, dưỡng dục của cha mẹ.

H Zu Ni Niê (thứ ba, từ phải sang) trong Chương trình “Tháng Ba biên giới - Tôi yêu Tổ quốc tôi” tại xã biên giới Buôn Đôn (tỉnh Đắk Lắk). Ảnh do nhân vật cung cấp

Người Ê Đê vốn cần cù lao động, đàn ông đan gùi, phát nương làm rẫy, phụ nữ khéo léo trong nội trợ, thêu thùa, dệt nên những tấm vải thổ cẩm đầy màu sắc. Người Tây Nguyên yêu rừng như cánh chim tung cánh trên bầu trời tự do, như con cá tung tăng dưới dòng nước mát. Để lan tỏa nét đẹp ấy, Zu Ni thường xuyên lưu giữ và cập nhật lên không gian số. Chị cũng không ngờ rằng, những điều mộc mạc, gần gũi ấy lại nhận được sự quan tâm rất tích cực từ cộng đồng.

Thầm lặng cống hiến

Nhờ sự quảng bá mạnh mẽ trên các nền tảng mạng xã hội, khách du lịch tìm đến buôn Akŏ Dhông mỗi ngày một đông. Tiếng lành đồn xa, nhiều du khách có nhu cầu lưu trú dài ngày để trải nghiệm cuộc sống của đồng bào. Nhận ra tiềm năng to lớn của ngành công nghiệp không khói, Zu Ni chia sẻ ý tưởng với các đoàn viên, thanh niên và xây dựng chương trình hành động cụ thể. Trước mắt, chị vận động các gia đình, người thân đăng ký khóa đào tạo về nghiệp vụ du lịch.

Không chỉ học hỏi qua sách vở, chị còn trực tiếp đến các bản du lịch cộng đồng ở miền núi phía Bắc để tìm hiểu cách làm thực tế, từ đón tiếp khách, tổ chức lưu trú, hướng dẫn trải nghiệm, quảng bá sản phẩm địa phương đến bảo vệ môi trường, kết nối cộng đồng... Với tư duy đổi mới và cách làm bài bản, năm 2023, buôn Akŏ Dhông được công nhận là buôn du lịch cộng đồng đầu tiên của tỉnh Đắk Lắk.

Dù có lợi thế về địa lý nhưng buôn cũng gặp không ít khó khăn, bởi một số nghề thủ công truyền thống đang tạm thời thoái trào. Muốn vực dậy, cần có sự đồng thuận và ủng hộ của người dân. Vốn là cô gái thông minh, ăn nói có duyên nên từ nhỏ Zu Ni đã được mọi người quý mến. Chị tìm đến những gia đình có nghề dệt vải, ủ rượu cần, ẩm thực... để tìm hiểu nguyện vọng, gợi mở hướng đi mới và động viên bà con giữ “lửa nghề” của ông cha mình.

Cả đời gắn bó với khung cửi dệt thổ cẩm, nhưng khi hàng công nghiệp tràn về, sản phẩm thủ công mất dần chỗ đứng trên thị trường, thu nhập bấp bênh khiến bà H’Gốc Niê đành gác lại công việc từng gắn bó như máu thịt. Nay được cô cháu gái động viên, khơi lại niềm tin vào nghề cũ, bà H’Gốc Niê rất “ưng cái bụng”, quyết tâm giữ nghề đến cùng, dù phía trước còn nhiều khó khăn.

Hình ảnh người phụ nữ tuổi đã cao vẫn ngày ngày cần mẫn bên khung cửi như tiếp thêm động lực cho nhiều chị em trong buôn. Chẳng ai bảo ai, những khung dệt từng cất kỹ trong kho lại được mang ra, lau chùi sạch sẽ rồi giăng sợi. Tiếng thoi đưa quen thuộc vang lên rộn rã khắp buôn làng. 

Còn với Nghệ nhân Ưu tú Ama H’Loan-người nhiều năm gắn bó với âm nhạc dân tộc, trước kia từng chế tác thành công những chiếc tù và khổng lồ bằng cặp sừng trâu bóng loáng nhưng nay không còn sừng để làm, Zu Ni tới thăm, tìm cách động viên, gợi mở những chất liệu mới có thể thay thế nguyên liệu cũ đang dần khan hiếm. Sự chân thành và nhiệt huyết của chị đã tiếp thêm niềm tin cho những người đang ngày đêm giữ “hồn cốt” văn hóa Tây Nguyên. Hôm tới thăm già Ama H’Loan, trên bức tường lớn là Huy hiệu 65 năm tuổi Đảng được lồng trong khung kính, treo rất trang trọng, xung quanh bày rất nhiều loại nhạc cụ do ông chế tác.

Chẳng quản nắng hay mưa, ngày hay đêm, nữ tri thức trẻ H Zu Ni Niê vẫn bền bỉ vận động các nghệ nhân phục dựng nghi lễ truyền thống, điệu múa cổ từng có nguy cơ mai một; giữ gìn không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên trước xu hướng “sân khấu hóa”; đồng thời phát huy giá trị văn hóa ẩm thực mang đậm hương vị núi rừng đại ngàn. Mỗi dịp cuối tuần, Zu Ni cùng các đoàn viên, thanh niên lại cùng nhau tổng dọn vệ sinh khắp buôn làng. Từ trong nhà ra phố, đâu cũng thấy màu xanh mát mắt, cây cối được cắt tỉa gọn gàng, tạo nên diện mạo khang trang, bình yên cho buôn Akŏ Dhông.

Gặp lại Zu Ni sau chuyến thiện nguyện, vẫn phong thái năng động, chị chia sẻ về các hoạt động trong Chương trình “Tháng Ba biên giới-Tôi yêu Tổ quốc tôi” tại xã biên giới Buôn Đôn. Đặc biệt, chuyến thăm, giao lưu với cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Bo Heng, được chứng kiến đời sống của bộ đội vẫn còn nhiều khó khăn, vất vả nhưng các anh luôn vững vàng, lạc quan, giữ vững cuộc sống bình yên nơi biên cương Tổ quốc khiến Zu Ni càng thêm tin yêu người lính và tự hào về quê hương, đất nước.

Hiện nay, buôn Akŏ Dhông đang hướng tới mục tiêu trở thành “Làng du lịch tốt nhất thế giới” theo tiêu chí của Tổ chức Du lịch Liên hợp quốc (UN Tourism). Vẫn biết hành trình ấy còn nhiều khó khăn nhưng với những người trẻ giàu khát vọng như Zu Ni, chắc chắn vùng đất nơi đầu nguồn sẽ từng ngày chuyển mình mạnh mẽ.

Cái nắng cao nguyên làm đôi má ửng hồng, giọt mồ hôi cũng lấm tấm trên vầng trán, nhưng trong ánh mắt ấy luôn lấp lánh niềm tin. Dù được nhiều người biết đến, nhưng Zu Ni vẫn khiêm nhường, kiệm lời khi nói về mình. Mỗi lần đề cập đến bản thân, chị lại khéo léo chuyển câu chuyện sang quê hương, buôn làng với những dự định còn ấp ủ đang chờ phía trước.