Quyền con người ở Việt Nam - Vàng thật không sợ lửa - Bài 2: Việt Nam thực thi các chuẩn mực quốc tế về quyền con người

Thành viên tích cực về quyền con người của cộng đồng quốc tế

Việt Nam bắt đầu tham gia các điều ước quốc tế quan trọng về quyền con người trong bối cảnh đất nước vừa ra khỏi chiến tranh, gặp nhiều khó khăn trên tất cả lĩnh vực. Đây là một minh chứng rõ nét về nỗ lực của Nhà nước ta trong việc bảo đảm, thúc đẩy các quyền con người theo các chuẩn mực quốc tế.

Bác sĩ Bệnh viện Quân y 354 (Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật) khám bệnh, tư vấn sức khỏe và cấp thuốc miễn phí cho các đối tượng chính sách trên địa bàn xã Yên Thọ, tỉnh Thanh Hóa. Ảnh: MINH MẠNH

Trong đối ngoại, Việt Nam thực hiện nghiêm túc các nghĩa vụ theo các công ước quốc tế về quyền con người, tham gia tích cực Cơ chế rà soát định kỳ phổ quát (UPR) của Liên hợp quốc (LHQ) và nhiều cơ chế giám sát điều ước khác. Các báo cáo quốc gia gần đây đều cho thấy Việt Nam tiếp tục hoàn thiện pháp luật, tăng cường đối thoại và hợp tác quốc tế trên cơ sở tôn trọng Hiến chương LHQ, pháp luật quốc tế và điều kiện thực tiễn của quốc gia. Việt Nam ngày càng tham gia tích cực tại các diễn đàn quốc tế về quyền con người, thực hiện đầy đủ, nghiêm túc những cam kết theo cơ chế UPR và thực thi các nghĩa vụ theo những điều ước quốc tế về quyền con người mà Việt Nam là thành viên.

PGS, TS Tường Duy Kiên, Viện trưởng Viện Quyền con người (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) khẳng định: Đóng góp quốc tế của Việt Nam về quyền con người ngày càng chuyển từ “tham gia” sang “chủ động đề xuất, đồng kiến tạo và dẫn dắt một số sáng kiến”. Việt Nam là một thành viên chủ động, trách nhiệm và có đóng góp thực chất. Uy tín quốc tế không được tạo ra bằng lời tự ca ngợi, mà bằng lá phiếu của các quốc gia, khả năng tập hợp đồng thuận, sáng kiến được thông qua và cam kết được thực hiện.

Điểm nhất quán trong đóng góp của Việt Nam là thông điệp “tôn trọng và hiểu biết-đối thoại và hợp tác-tất cả các quyền con người cho tất cả mọi người”. Việt Nam không phủ nhận sự khác biệt giữa các quốc gia, nhưng cho rằng khác biệt không thể là lý do để áp đặt, đối đầu hoặc biến quyền con người thành công cụ can thiệp. Ngược lại, chủ quyền cũng không thể là lý do để né tránh nghĩa vụ quốc tế đã tự nguyện cam kết. Hai nguyên tắc này phải được đặt trong quan hệ cân bằng, có trách nhiệm.

Quyền con người được pháp luật bảo đảm

“Nền tảng vững chắc nhất cho việc tôn trọng, bảo đảm và bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong hệ thống pháp luật Việt Nam là Hiến pháp năm 2013. Đây được coi là một bước ngoặt quan trọng khi văn bản pháp lý cao nhất này không chỉ ghi nhận mà còn xác định rõ trách nhiệm của Nhà nước trong việc công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân”, PGS, TS Nguyễn Toàn Thắng, Trường Đại học Luật Hà Nội, nhận định.

Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và THCS Si Pa Phìn (Điện Biên) khánh thành ngày 31-1-2026 là dự án đầu tiên hoàn thành trong chiến dịch xây 248 trường vùng biên, khẳng định cam kết nâng cao dân trí và an sinh xã hội. Ảnh: HÀ KHÁNH

Trên cơ sở các nguyên tắc hiến định, hệ thống pháp luật Việt Nam đã từng bước được cụ thể hóa để bao quát hầu hết các nhóm quyền cơ bản của con người. PGS, TS Nguyễn Toàn Thắng cho biết: Về nhóm quyền dân sự và chính trị đã được hiện thực hóa qua Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự, cùng các luật chuyên ngành như Luật Tiếp cận thông tin, Luật Báo chí và Luật Tín ngưỡng, tôn giáo. Đối với các nhóm quyền về kinh tế, xã hội và văn hóa cũng được bảo đảm thông qua một mạng lưới luật pháp thực tiễn bao gồm Luật Việc làm; Luật Bảo hiểm xã hội; Luật Khám bệnh, chữa bệnh; Luật Giáo dục; Luật Nhà ở và Luật Đất đai. Đặc biệt, Việt Nam cũng đã xây dựng được một hệ thống pháp luật chuyên ngành tương đối toàn diện để bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương như Luật Trẻ em; Luật Người khuyết tật; Luật Bình đẳng giới; Luật Phòng, chống bạo lực gia đình; Luật Phòng, chống mua bán người hay Luật Tư pháp người chưa thành niên.

Một điểm đáng chú ý trong tư duy lập pháp hiện nay của Việt Nam là sự chuyển dịch mạnh mẽ từ việc "ghi nhận quyền" sang xây dựng các cơ chế để người dân thực sự thực hiện và được bảo vệ các quyền đó trên thực tế.

Nghị quyết số 27-NQ/TW về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới đã xác định bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người và quyền công dân là mục tiêu cốt lõi của quá trình hoàn thiện thể chế. Tiếp đó, Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới yêu cầu xây dựng pháp luật lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, đồng thời coi chất lượng tổ chức thi hành pháp luật là tiêu chí đánh giá hiệu quả của hệ thống pháp luật. Cách tiếp cận này phản ánh sự chuyển biến từ tư duy quản lý sang tư duy phục vụ, kiến tạo phát triển và bảo đảm quyền.

Có thể thấy rằng, Việt Nam đã thể hiện trách nhiệm cao khi tham gia hầu hết các công ước quốc tế cơ bản nhất về quyền con người, bao gồm Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR), Công ước về xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử chống lại phụ nữ (CEDAW), Công ước về quyền trẻ em (CRC), Công ước về quyền của người khuyết tật (CRPD)... Năm 2015, Việt Nam cũng đã phê chuẩn Công ước về chống tra tấn và các hình thức đối xử hoặc trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo hoặc hạ nhục con người, qua đó khẳng định cam kết mạnh mẽ trong việc bảo vệ nhân phẩm và quyền tự do của cá nhân. Ngoài ra, với tư cách là thành viên của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), Việt Nam đã tham gia 25 công ước liên quan đến quyền lao động, từ việc quy định tuổi tối thiểu của trẻ em đến bảo đảm an toàn, vệ sinh lao động và chống lao động cưỡng bức...

Việc nội luật hóa các cam kết quốc tế này vào hệ thống luật pháp quốc gia không chỉ là nghĩa vụ mà còn là nỗ lực tự thân nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. Thành tựu thực tiễn trong việc bảo đảm quyền học tập, chăm sóc sức khỏe và an sinh xã hội đã giúp Việt Nam nhận được sự ghi nhận lớn từ cộng đồng quốc tế. Minh chứng rõ ràng nhất cho điều này là việc Việt Nam liên tục được bầu làm thành viên Hội đồng Nhân quyền LHQ trong nhiều nhiệm kỳ. Đặc biệt, vào ngày 14-10-2025, Việt Nam đã trúng cử nhiệm kỳ 2026-2028 với số phiếu ủng hộ cao nhất trong nhóm châu Á-Thái Bình Dương (180 phiếu), khẳng định vị thế và uy tín của đất nước trong lĩnh vực bảo vệ nhân quyền toàn cầu.

Bảo đảm mọi quyền con người là mục tiêu xuyên suốt

Thành tựu về bảo đảm và thúc đẩy quyền con người của Việt Nam được cộng đồng quốc tế ghi nhận, nhưng dưới chiêu bài “bảo vệ dân chủ, nhân quyền”, các thế lực thù địch vẫn cố tình bóp méo bản chất các vụ án hình sự, công kích hệ thống pháp luật và tung ra các báo cáo phiến diện nhằm bôi nhọ uy tín quốc tế của Việt Nam. Có những luận điệu, cáo buộc của một số tổ chức, cá nhân ở nước ngoài vô căn cứ và vô lý đến mức khó ai chấp nhận được. Ví dụ, chiều 23-7, tại cuộc họp báo thường kỳ của Bộ Ngoại giao, khi trả lời câu hỏi của phóng viên đề nghị cho biết quan điểm của Việt Nam về việc Tổ chức Theo dõi nhân quyền (Human Rights Watch) ra tuyên bố kêu gọi trả tự do cho 5 người bị khởi tố liên quan đến sách "Chuyện với Thanh-Lời kể mới về ánh sáng", Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng khẳng định: "Cái gọi là cáo buộc của Tổ chức Theo dõi nhân quyền không đáng để bình luận".

Ví dụ trên cũng tái khẳng định những tiếng nói lạc lõng, những cáo buộc vô căn cứ của các thế lực phản động không thể bôi đen những thành tựu trong bảo đảm quyền con người ở Việt Nam. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng xác định: “Mọi chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước phải thực sự xuất phát từ nhu cầu, nguyện vọng, quyền và lợi ích chính đáng, hợp pháp của nhân dân; lấy việc tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, hạnh phúc và sự hài lòng của nhân dân làm thước đo và mục tiêu phấn đấu”.

Về vấn đề này, PGS, TS Tường Duy Kiên cho biết, khuôn khổ hiến định về quyền con người, quyền công dân ngày càng đầy đủ và chặt chẽ. Hiến pháp năm 2013 dành toàn bộ Chương II quy định quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân; xác lập trách nhiệm của Nhà nước trong việc công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người. Hiến pháp đồng thời ghi nhận các quyền có ý nghĩa trực tiếp đối với đời sống chính trị như tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, hội họp, lập hội, biểu tình; quyền bầu cử, ứng cử; quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội; quyền khiếu nại, tố cáo; quyền được xét xử công bằng và suy đoán vô tội. Đây là chuẩn mực có giá trị ràng buộc đối với hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Bên cạnh đó, quyền làm chủ và tham gia đời sống chính trị của nhân dân tiếp tục được thực hiện trên quy mô rộng lớn. Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp, có khoảng 76,2 triệu cử tri tham gia, đạt 99,70%. Quốc hội khóa XVI bầu đủ 500 đại biểu; trong đó có 150 đại biểu nữ, chiếm 30%; 76 đại biểu là người dân tộc thiểu số, chiếm 15,2%; 18 đại biểu ngoài Đảng, chiếm 3,6%; tỷ lệ đại biểu dự kiến hoạt động chuyên trách đạt 40%, cao nhất từ trước đến nay. Những con số này là minh chứng bác bỏ luận điệu cho rằng người dân Việt Nam bị đứng ngoài đời sống chính trị hoặc cơ quan đại diện chỉ có một cơ cấu khép kín, bất biến.

Quyền của người bị giam giữ được bảo đảm tốt hơn

Thời gian qua, các thế lực thù địch cũng xuyên tạc, bịa đặt về việc Việt Nam vi phạm nhân quyền trong công tác giam giữ tội phạm. PGS, TS Tường Duy Kiên khẳng định: Pháp luật Việt Nam cấm tuyệt đối tra tấn, bức cung, nhục hình hoặc đối xử vô nhân đạo; có cơ chế phòng ngừa, giám sát và xử lý, bất kỳ vi phạm nào được chứng minh đều phải bị truy cứu. Không thể từ một cáo buộc chưa được kiểm chứng hoặc từ sai phạm của một cá nhân (nếu có) suy diễn thành “chính sách của Nhà nước Việt Nam”. Mặt khác, đánh giá quyền con người phải dựa trên chuẩn mực pháp lý, khả năng thụ hưởng thực tế và cơ chế kiểm soát quyền lực. Muốn đánh giá khách quan, phải xem cả nghĩa vụ quốc tế, pháp luật trong nước, điều kiện giam giữ, cơ chế giám sát và chính sách giáo dục, tái hòa nhập.

Thực tế là, Việt Nam đã đạt được những bước tiến quan trọng trong việc cụ thể hóa các quy định của pháp luật quốc tế về quyền không bị bắt, giam giữ tùy tiện. Theo Hiến pháp năm 2013, mọi người không bị tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kỳ hình thức đối xử nào khác xâm phạm thân thể, sức khỏe, xúc phạm danh dự, nhân phẩm. Nhằm cụ thể hóa các quy định của Hiến pháp, ngày 28-11-2014, Quốc hội Việt Nam đã phê chuẩn việc tham gia và thực hiện Công ước của LHQ về chống tra tấn. Ngoài ra, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015, Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam năm 2015, Luật Khiếu nại năm 2011, Luật Tố cáo năm 2011, Luật Thi hành án hình sự năm 2019, Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017 đã cụ thể hóa quy định của Hiến pháp năm 2013.

PGS, TS Tường Duy Kiên cho rằng, các chính sách hình sự của Việt Nam không chỉ trừng phạt mà còn giáo dục, phục hồi và tái hòa nhập. Một chính sách nhân đạo chỉ có ý nghĩa khi người trở về có cơ hội làm lại cuộc đời; nếu chỉ mở cánh cửa trại giam mà đóng mọi cánh cửa việc làm, tín dụng và hòa nhập xã hội thì mục tiêu cải tạo chưa thể trọn vẹn.

(còn nữa)