Tham nhũng là tệ nạn xã hội có tính lịch sử gắn với sự ra đời của Nhà nước được thể hiện bằng hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn vì vụ lợi của những người có chức vụ, quyền hạn dưới nhiều hình thức, mức độ khác nhau gây thiệt hại tài sản của Nhà nước, của tập thể và công dân, xâm phạm hoạt động đúng đắn của các cơ quan, tổ chức hoặc đe dọa gây thiệt hại quyền, lợi ích hợp pháp của công dân.

Lãng phí là việc quản lý, sử dụng tiền, tài sản, lao động, thời gian lao động và tài nguyên thiên nhiên không hiệu quả hoặc hiệu quả thấp không đạt yêu cầu, mục đích mong muốn.

Nhiều vụ án tham nhũng đã được đưa ra xét xử công khai. Trong ảnh: Phiên tòa xét xử Bùi Tiến Dũng và các bị cáo trong vụ án xảy ra tại PMU18. Ảnh: Phan Anh

Tham nhũng, lãng phí gây tác hại rất lớn cho xã hội, cho Đảng, Nhà nước và nhân dân trên nhiều mặt. Tham nhũng, lãng phí là trở lực lớn đối với quá trình thực hiện đường lối, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước, ảnh hưởng đến sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; gây thiệt hại lớn đối với tài sản của Nhà nước, xã hội, tập thể và công dân, xâm phạm quyền và lợi ích của công dân; làm tha hóa đội ngũ cán bộ, công chức, đảo lộn những chuẩn mực, giá trị đạo đức xã hội; làm xói mòn lòng tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và chế độ XHCN; dễ bị các thế lực thù địch lợi dụng, kích động gây mất ổn định chính trị, đe dọa sự tồn vong của Đảng, Nhà nước và chế độ.

Trong những năm đổi mới vừa qua, tình trạng tham nhũng, lãng phí ở nước ta diễn biến phức tạp, có lúc, có nơi "diễn ra nghiêm trọng, chưa được ngăn chặn có hiệu quả"1.

Nhận thức được những tác hại nhiều mặt trên đây của tình trạng tham nhũng, lãng phí, Đảng ta thường xuyên quan tâm lãnh đạo công tác đấu tranh phòng chống tham nhũng, lãng phí với tinh thần kiên quyết. Nghị quyết Đại hội X của Đảng đã xác định: "Toàn Đảng, toàn bộ hệ thống chính trị và toàn xã hội phải có quyết tâm chính trị cao đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí"2. "Đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí là một nhiệm vụ trọng tâm của công tác xây dựng Đảng, nhiệm vụ trực tiếp, thường xuyên của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội"3.

Sự lãnh đạo của Đảng trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí thể hiện trên những mặt cơ bản sau đây:

1. Đánh giá đúng thực trạng tình hình tham nhũng, lãng phí và công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí

Có đánh giá đúng thực trạng tình hình tham nhũng, lãng phí và công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí mới xây dựng được quyết tâm, có chủ trương, biện pháp đúng đắn và có hiệu quả.

Tình hình tham nhũng ở nước ta có thể khái quát như sau:

Một là, mức độ tham nhũng, lãng phí ngày càng lớn.

Hai là, phạm vi ngày càng lan rộng, phổ biến. Ngoài các lĩnh vực nhạy cảm như đầu tư xây dựng cơ bản, quản lý đất đai, quản lý tài chính, thuế, hải quan đã lan rộng sang cả các ngành y tế, giáo dục, thực hiện chế độ, chính sách đối với thương binh, gia đình liệt sĩ, các chính sách nhân đạo, phúc lợi xã hội, kể cả các ngành tư pháp... Tham nhũng, lãng phí xảy ra ở tất cả các cấp chính quyền, một số cán bộ cao cấp vi phạm đã bị xử lý.

Ba là, tính chất tham nhũng ngày càng phức tạp, nghiêm trọng, thủ đoạn ngày càng tinh vi, trắng trợn.

Bốn là, đã có dấu hiệu móc nối hình thành đường dây tham nhũng có tổ chức, liên kết giữa các cán bộ, công chức thoái hóa, biến chất với nhau và với tội phạm ngoài xã hội.

Công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí trong những năm qua ở nước ta đã có tiến bộ và thu được những kết quả nhất định. Đảng, Nhà nước ta đã có nhiều chủ trương, biện pháp đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí; có nhiều cố gắng trong việc hoàn thiện chính sách, pháp luật, cơ chế hạn chế sai sót, kẽ hở phát sinh tham nhũng, lãng phí, năm 2005 đã ban hành Luật Phòng, chống tham nhũng và Luật Thực hành tiết kiệm, chống lãng phí. Đã tăng cường một bước công tác kiểm tra của Đảng; đẩy mạnh các hoạt động giám sát của Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp, hoạt động thanh tra của Nhà nước và các hoạt động giám sát xã hội; tăng cường các hoạt động thanh tra, kiểm tra, kiểm toán, điều tra; đã phát hiện và xử lý nghiêm một số vụ tiêu cực, tham nhũng lớn.

Tất cả những hoạt động trên có tác dụng nhất định trong việc răn đe, phòng ngừa, ngăn chặn, đẩy lùi tham nhũng, lãng phí.

Bên cạnh những tiến bộ và kết quả nêu trên, công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí vẫn còn nhiều hạn chế, yếu kém:

Kết quả đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí chưa tương xứng với chủ trương, biện pháp đã đề ra; sự lãnh đạo, chỉ đạo của các cấp ủy đảng, chính quyền chưa thường xuyên, sâu sát, chặt chẽ, chưa biến thành quyết tâm chính trị của toàn Đảng, toàn dân; các quy định của pháp luật chưa đầy đủ, thiếu cụ thể, chưa đồng bộ; xử lý tham nhũng, lãng phí nhiều lúc, nhiều nơi chưa nghiêm minh, còn biểu hiện bao che, nể nang, chưa có biện pháp xử lý đủ mạnh để răn đe, phòng ngừa; chưa huy động và phối hợp chặt chẽ sức mạnh tổng hợp của toàn xã hội trong cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí; công tác giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức và kiểm tra, giám sát cán bộ, đảng viên, công chức bị buông lỏng, còn nhiều yếu kém, chưa chuyển biến kịp với diễn biến phức tạp trong tư tưởng, đạo đức cán bộ, công chức; chưa xây dựng được cơ chế phòng ngừa và đấu tranh có hiệu quả với tham nhũng, lãng phí, việc phối hợp giữa các cơ quan chức năng (kiểm tra, thanh tra, kiểm toán) và các cơ quan tư pháp chưa thường xuyên và thiếu kịp thời.

2. Xác định mục tiêu, quan điểm đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí

Đảng xác định trong những năm trước mắt đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí phải đạt được mục tiêu là: ngăn chặn, hạn chế, từng bước đẩy lùi tham nhũng, lãng phí; tạo bước chuyển biến rõ rệt để củng cố lòng tin, xây dựng sự đồng thuận và quyết tâm của toàn Đảng, toàn dân; giữ vững ổn định chính trị, phát triển kinh tế xã hội; xây dựng Đảng, Nhà nước trong sạch, vững mạnh; xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức trung thành, tận tụy, kỷ cương, liêm chính.

Để đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí có hiệu quả phải quán triệt những quan điểm sau đây:

- Tham nhũng, lãng phí là những căn bệnh rất nguy hiểm, ngày càng phổ biến, có lúc, có nơi nghiêm trọng nhưng cần nói rõ sự thật, không bao che, không sợ mất uy tín vì phanh phui những sự thật này.

- Không hoang mang, dao động trước những diễn biến phức tạp của tình hình tham nhũng, lãng phí nhưng phải chủ động xây dựng chiến lược, kế hoạch và có biện pháp tích cực, chủ động phòng, chống.

- Phòng, chống tham nhũng, lãng phí là nhiệm vụ vừa cấp bách, vừa lâu dài, cần có những biện pháp giải quyết tình thế, tạo bước chuyển biến rõ rệt, đồng thời có chủ trương, giải pháp có tính chiến lược, phòng, chống tận gốc.

- Đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí phải được tiến hành với tinh thần kiên quyết, kiên trì, thường xuyên, liên tục, có bước đi vững chắc, tích cực, lựa chọn đúng trọng tâm, trọng điểm, tạo bước đột phá, gây dựng lòng tin cho toàn xã hội.

- Đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí với tinh thần tích cực chủ động, phòng ngừa là chính, đồng thời kiên quyết xử lý nghiêm minh những vụ việc đã được phát hiện.

- Phòng, chống tham nhũng, lãng phí phải nhằm phục vụ nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội, bảo đảm an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, củng cố hệ thống chính trị và xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân.

- Gắn phòng, chống tham nhũng, lãng phí với công tác xây dựng đảng, chính quyền trong sạch, vững mạnh, phát huy dân chủ, chống chủ nghĩa cá nhân.

- Các cấp ủy đảng lãnh đạo chặt chẽ công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị và của toàn dân, thực hiện đồng bộ các biện pháp chính trị, tư tưởng, tổ chức, hành chính, "kinh tế, tài chính và pháp luật, về thanh tra, kiểm tra và giám sát, về chế độ chính sách đãi ngộ và kỷ luật Đảng"4.

- "Các cấp ủy và tổ chức đảng, các cơ quan Nhà nước, các đoàn thể nhân dân, cán bộ lãnh đạo, trước hết là cán bộ cấp cao phải trực tiếp tham gia và đi đầu trong việc phòng, chống tham nhũng, lãng phí"5.

- Kế thừa có chọn lọc kinh nghiệm trong lịch sử, dân tộc, chú trọng tổng kết thực tiễn; học tập có chọn lọc kinh nghiệm của các nước trong khu vực và quốc tế.

3. Xây dựng và thực hiện hệ thống các giải pháp đồng bộ trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí

Để đạt được mục tiêu, yêu cầu đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, Đảng chỉ rõ sự cần thiết phải xây dựng và thực hiện đồng bộ các giải pháp sau đây:

- Giáo dục cán bộ, nhân dân nhận thức đúng đắn yêu cầu bức xúc của cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí vì những căn bệnh này đang đe dọa sự tồn vong của Đảng, Nhà nước và chế độ. "Các cấp ủy và tổ chức đảng phải nhận thức sâu sắc tính cấp thiết, lâu dài, phức tạp và khó khăn của cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí"6.

- Sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện cơ chế quản lý, chính sách, pháp luật nói chung và pháp luật về phòng, chống tham nhũng, lãng phí nói riêng, các quy định về quản lý kinh tế-tài chính, về thanh tra, kiểm tra, kiểm toán.

- Tiếp tục đẩy mạnh cải cách hành chính, sắp xếp bộ máy gọn nhẹ, bảo đảm công khai, minh bạch các hoạt động kinh tế, tài chính trong các cơ quan, đơn vị. "Xác định rõ chế độ trách nhiệm của tổ chức và cá nhân, nhất là người đứng đầu trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí"7.

- Khẩn trương và nghiêm chỉnh thực hiện Luật Phòng, chống tham nhũng, Luật Thực hành tiết kiệm, chống lãng phí; sửa đổi, bổ sung Luật Khiếu nại, tố cáo.

- Tăng cường chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức bộ máy công tác kiểm tra và kỷ luật của Đảng; củng cố, kiện toàn nâng cao hiệu lực của hệ thống thanh tra các cấp, các cơ quan bảo vệ pháp luật và sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan có liên quan"8.

- Xử lý nghiêm, kịp thời, công khai những vụ việc đã được phát hiện. Có biện pháp xử lý kiên quyết, nghiêm minh những người tham nhũng, lãng phí bất kể ở chức vụ nào, đương chức hay đã nghỉ hưu. Ban hành và thực hiện quy định để xử lý thích đáng, đúng pháp luật người đứng đầu cơ quan, đơn vị, nơi xảy ra tham nhũng, lãng phí, gây hậu quả nghiêm trọng. Tịch thu sung công tài sản có nguồn gốc từ tham nhũng; xử lý nghiêm minh những người bao che tham nhũng hoặc lợi dụng việc tố cáo tham nhũng để vu khống, làm hại người khác, đồng thời có cơ chế khuyến khích và bảo vệ những người tích cực đấu tranh chống tham nhũng, tiêu cực; biểu dương và nhân rộng những gương cần, kiệm, liêm, chính, chí công, vô tư.

- Triển khai thực hiện tốt Pháp lệnh thực hiện dân chủ ở cơ sở, phát huy vai trò của các cơ quan dân cử, của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội và của nhân dân trong việc giám sát cán bộ, công chức và cơ quan công quyền. Hoàn thiện "cơ chế giám sát, phản biện của Mặt trận và các đoàn thể nhân dân"9.

- Tiếp tục đổi mới chế độ tiền lương đối với cán bộ, công chức; có quy định về kiểm soát, giám sát thu nhập của cán bộ, công chức. "Xây dựng hệ thống chính sách phân phối thu nhập xã hội và chế độ đãi ngộ công bằng, hợp lý, bảo đảm đời sống của cán bộ, công chức. Công khai hóa các chế độ, chính sách để cán bộ, đảng viên và nhân dân giám sát, kiểm tra"10.

- "Thành lập các Ban chỉ đạo phòng, chống tham nhũng trung ương và địa phương đủ mạnh, có thực quyền, hoạt động có hiệu quả"11. Các cấp ủy, tổ chức đảng các cấp, các ngành phải lãnh đạo chặt chẽ cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, không để những phần tử xấu, các thế lực thù địch lợi dụng cuộc đấu tranh này kích động, gây rối"12.

- Tập trung chỉ đạo, kiểm tra, thanh tra phòng, chống tham nhũng, lãng phí trong một số lĩnh vực trọng điểm như quản lý đất đai, đầu tư xây dựng cơ bản, quản lý tài chính trong doanh nghiệp Nhà nước; thu, chi ngân sách Nhà nước; quản lý tài sản công; công tác quy hoạch, tuyển dụng, đề bạt, bố trí cán bộ.

- Gắn đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí với công tác chỉnh đốn, xây dựng đảng, xây dựng Nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân; với Cuộc vận động “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”.

- "Đẩy mạnh hợp tác quốc tế về phòng, chống tham nhũng"13.

Những quan điểm, giải pháp đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí trên đây của Đảng là hết sức đúng đắn, phù hợp với thực tiễn. Vấn đề đặt ra là tổ chức thực hiện trên thực tế. Chỉ ở đâu và khi nào quán triệt sâu sắc, thực hiện đầy đủ những quan điểm và giải pháp ấy thì cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí mới có hiệu quả. Trong quá trình tiến hành Đại hội các cấp, kiểm điểm thực hiện Nghị quyết Đại hội X chuẩn bị tiến hành Đại hội XI của Đảng, các cấp ủy đảng cần rà soát, nghiêm túc kiểm điểm việc quán triệt, thực hiện chủ trương, quan điểm, giải pháp đấu tranh phòng, chống tham nhũng lãng phí của Đảng ở ngành, địa phương, cơ quan, đơn vị mình, phân tích rõ những nguyên nhân của hạn chế, yếu kém trong công tác này. Đó chính là hành động thiết thực nhất chuẩn bị cho toàn Đảng tiến hành Đại hội XI thắng lợi, tiếp tục đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh, xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân, tất cả vì dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng dân chủ, văn minh, tất cả vì hạnh phúc của nhân dân.

 PGS, TS Nguyễn Văn Mạnh (Học viện Chính trị Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh)

1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006, tr.22, tr.128, tr.286-287, tr.287, tr.130, tr.287, tr.288, tr.288, tr.288, tr.288-289, tr.288-289, tr.288-289, tr.288-289.