Thị trường carbon Việt Nam được vận hành như thế nào?

Cơ chế vận hành thị trường

Theo ông Nguyễn Tuấn Quang, Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), từ khi khai trương sàn giao dịch carbon vào ngày 26-6 trên Sàn giao dịch chứng khoán Hà Nội (HNX) đến nay, đã có 7 giao dịch được thực hiện, 1.310 tấn CO₂ được giao dịch. Các loại “hàng hóa” được giao dịch trên sàn carbon gồm 2 loại: Hạn ngạch phát thải khí nhà kính; tín chỉ carbon. Hạn ngạch khí nhà kính này đã được phân bổ cho các doanh nghiệp năm 2025-2026. Năm 2027, các cơ sở, đơn vị đã được phân bổ hạn ngạch sẽ phải hoàn trả hạn ngạch (phát thải thấp hơn hạn ngạch được phân bổ thì được bán, phát thải cao hơn hạn ngạch sẽ phải mua). 

Ông Nguyễn Tuấn Anh, Phó tổng giám đốc Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) chia sẻ: "Hiện tổng khối lượng hạn ngạch đã được đăng ký là hơn 510 triệu tấn CO₂. Đến nay, Hệ thống đăng ký quốc gia ghi nhận 92 tổ chức đăng ký tham gia, tập trung chủ yếu ở 3 lĩnh vực: Sản xuất thép, xi măng và nhiệt điện. Đây cũng là những nhóm ngành có lượng phát thải lớn và thuộc diện được phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính".

Để mua bán hay giao dịch trên sàn, các tổ chức, đơn vị được phân bổ hạn ngạch phát thải hoặc sở hữu tín chỉ carbon phải đăng ký trên Hệ thống đăng ký quốc gia do Cục Biến đổi khí hậu quản lý. Sau khi thông tin được cập nhật, Cục Biến đổi khí hậu truyền dữ liệu sang Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam. Chỉ những tài khoản đã hoàn tất việc lưu ký trong ngày trước đó mới được thực hiện giao dịch vào ngày tiếp theo. Đây là điểm đặc thù quan trọng trong cơ chế vận hành. Bởi, quyền giao dịch chỉ được kích hoạt sau khi dữ liệu về hàng hóa và tài khoản được đồng bộ giữa hệ thống đăng ký quốc gia và hệ thống lưu ký. Bên cạnh đó, đối tượng được giao dịch đối với hạn ngạch phát thải khí nhà kính là các doanh nghiệp được phân bổ hạn ngạch.

Tín chỉ carbon rừng Việt Nam sẽ là nguồn cung lớn cho sàn giao dịch trong tương lai. Trong ảnh: Khu rừng trồng tại xã Bình Hiệp, tỉnh Gia Lai.

Một điểm khác biệt nữa là phương thức thanh toán trên thị trường carbon tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội được thực hiện theo cơ chế thanh toán tức thời đối với từng giao dịch. Theo đó, khi bên mua có đủ tiền và bên bán có đủ hạn ngạch phát thải trên tài khoản lưu ký, các bên có thể thực hiện giao dịch thỏa thuận. Kết quả giao dịch được ghi nhận ngay trên hệ thống. 

Đối với tín chỉ carbon, tất cả tổ chức hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam đều có thể tham gia giao dịch. Muốn mua bán hàng hóa carbon, các tổ chức, doanh nghiệp bắt buộc phải mở tài khoản và giao dịch thông qua các thành viên giao dịch là các công ty chứng khoán thuộc Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX). Hiện đã có 6 công ty chứng khoán trở thành thành viên giao dịch carbon. 

Xác định những loại tín chỉ carbon được giao dịch 

Ông Nguyễn Thành Công, Phó trưởng phòng Thị trường carbon, Cục Biến đổi khí hậu cho hay: Doanh nghiệp thuộc diện phân bổ hạn ngạch chỉ được dùng tín chỉ carbon để bù trừ tối đa 30% khối lượng hạn ngạch đã được cấp (nói cách khác là chỉ được mua 30% hạn ngạch) thay vì mua tín chỉ để thay thế hoàn toàn nghĩa vụ giảm phát thải. Đây là một trong những nguyên tắc đáng chú ý của thị trường carbon Việt Nam. Quy định này nhằm tránh tình trạng doanh nghiệp được phân bổ hạn ngạch nhưng không đầu tư trang thiết bị, máy móc để giảm phát thải lại chỉ dựa phần lớn hoặc hoàn toàn vào việc mua tín chỉ trên thị trường để đáp ứng nghĩa vụ phát thải.

Ở chiều ngược lại, nếu doanh nghiệp đầu tư công nghệ và phát thải thấp hơn mức được phân bổ, lượng hạn ngạch còn dư có thể được bán trên sàn hoặc chuyển sang giai đoạn tiếp theo. Theo lộ trình, với giai đoạn tuân thủ 2025-2026, doanh nghiệp phải nộp báo cáo kiểm kê khí nhà kính đã được thẩm định về Bộ Nông nghiệp và Môi trường trước ngày 1-12-2027. Tiếp đó, nghĩa vụ nộp trả hạn ngạch phát thải phải được hoàn tất trước ngày 31-12-2027. Cơ chế này đặt doanh nghiệp trước hai lựa chọn trực tiếp: Hoặc đầu tư để giảm lượng khí nhà kính trong hoạt động sản xuất, hoặc phải cân đối thêm chi phí mua hạn ngạch và tín chỉ khi phát thải vượt mức được phân bổ.

Ông Nguyễn Tuấn Quang cho biết thêm, hiện nay chỉ có 3 loại tín chỉ carbon được giao dịch trên sàn: Tín chỉ carbon được hình thành trên cơ chế hợp tác song phương giữa Việt Nam và các nước khác, theo Điều 6.2 của Thỏa thuận Paris; Tín chỉ carbon theo tiêu chuẩn carbon của Liên hiệp quốc theo Điều 6.4 của Thỏa thuận Paris; Tín chỉ carbon do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền Việt Nam cấp theo các lĩnh vực nông nghiệp và môi trường, công thương, xây dựng.

Hiện với tín chỉ carbon theo Điều 6.2 của Thỏa thuận Paris, Việt Nam đang triển khai hợp tác với Singapore và Nhật Bản. Còn tín chỉ carbon được hình thành theo Điều 6.4 hiện có 23 dự án đã đăng ký với khối lượng khoảng 10,2 triệu tín chỉ. Trong tương lai, đây là nguồn “hàng” cung cấp cho sàn giao dịch. Tín chỉ carbon do các cơ quan có thẩm quyền trong nước chứng nhận, đó là tiêu chuẩn carbon rừng của Việt Nam đã được Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ ký ban hành. Đây cũng là một trong những nguồn cung “hàng hóa” rất lớn cho sàn giao dịch.

Ngoài ra, tín chỉ carbon đối với cây lúa, chẳng hạn Đề án "Phát triển bền vững một triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030" (Quyết định số 1490/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 27-11-2023), nếu Việt Nam thực hiện hợp tác theo Điều 6.2 hoặc theo Điều 6.4 của Thỏa thuận Paris thì sẽ được phép giao dịch.