Năm 2017, trong một buổi họp đánh giá hiệu quả công việc, Doanh nhận một lời nhận xét mà đến giờ vẫn nhớ: “Tôi được xếp loại xuất sắc không phải vì có đóng góp lớn nhất, bởi vì tôi đã tốt hơn chính bản thân mình so với 6 tháng trước”. Lời đó giúp anh xác lập một cách sống: Không so với người khác, chỉ cần tốt hơn chính mình mỗi ngày. Một năm sau, năm 2018, một biến cố lớn về sức khỏe đẩy anh vào giai đoạn khó khăn nhất trong đời. Có những ngày anh chỉ mong được trở lại bàn làm việc quen thuộc, được nghe đồng nghiệp gọi tên mình trong những cuộc trao đổi công việc bình thường. Điều giữ anh không gục ngã, theo cách anh kể lại, là sự đồng hành của Ban lãnh đạo và tập thể BIDV Tây Hồ suốt thời gian đó. Tập thể không chỉ nhìn anh như một vị trí cần thay thế trong bộ máy mà trước hết là một người đồng chí đang cần được nâng đỡ. Anh hồi phục, trở lại làm việc và chọn gắn bó lâu dài với nghề.

Hai năm sau, ngày 30-12-2020, anh là người trực tiếp xử lý thương vụ hợp vốn quốc tế đầu tiên của chi nhánh trị giá 33 triệu USD, cấu trúc giao dịch chưa có tiền lệ, toàn bộ các khâu phải hoàn tất trong thời gian rất ngắn trong ngày, kết thúc lúc hơn 20 giờ nhờ sự phối hợp của cả tập thể. Cuối tháng 12-2025, khi được tôn vinh tại hội nghị điển hình tiên tiến Khối Khách hàng doanh nghiệp, điều khiến anh xúc động không phải ánh đèn sân khấu mà là cảm giác đây là sự ghi nhận cho cả tập thể đã cùng anh đi qua những năm tháng đó. Anh chỉ nói một câu: “Đây là danh hiệu của Phòng KHDN3, tôi chỉ là người đại diện”.

Đồng chí Nguyễn Văn Doanh (đứng thứ ba từ trái sang) tại Hội nghị vinh danh năm 2025. Ảnh: PV BIDV

Cái giữ Doanh đi tiếp không phải là chỉ tiêu hay áp lực cấp trên. Đó là cảm giác mình đang được đồng hành, không bị bỏ lại. Quy chế có thể bắt một người hoàn thành phần việc của mình nhưng để một người đi hết một hành trình như Doanh đã đi, phải có thứ khác: Một tổ chức biết nhìn thấy con người trước khi nhìn thấy chỉ tiêu. Câu chuyện ấy đứng ở phía đối diện với tâm lý sợ trách nhiệm đã nói ở kỳ trước. Cùng đứng trước một biến cố không nằm trong kế hoạch, một người có thể chọn rút lui để an toàn, một tổ chức có thể chọn thay người để tiện quản lý. Doanh và BIDV Tây Hồ đã không chọn con đường an toàn đó và chính sự lựa chọn ấy mới là bằng chứng sống cho thấy nghĩa tình, khi được đặt đúng nguyên tắc, tạo ra năng lực chứ không tạo ra sự dễ dãi.

Nhưng một cơ thể khỏe mạnh không có nghĩa là sẽ không bao giờ ốm lại. Câu hỏi đặt ra cho kỳ này là: Điều gì xảy ra khi tổ chức đứng trước một tình huống mà nghĩa tình và nguyên tắc kéo về hai hướng đối nghịch?

Ngã ba quyết định

Tại một chi nhánh BIDV vùng Tây Nguyên từ những ngày đầu mới tái lập, dù cơ sở vật chất còn đơn sơ, hoạt động của đơn vị vẫn duy trì nền nếp, đoàn kết và kỷ luật nghiêm. Phó giám đốc trong câu chuyện này là một trong những người đã gắn bó với chi nhánh từ ngày đầu gian khó nhất. Khi ông ký duyệt một khoản vay vượt thẩm quyền, không khí trong ban giám đốc lập tức căng lên.

Đây chính là thời điểm mà nghĩa tình thật và nghĩa tình giả đứng trước một ngã ba quyết định và phần lớn tổ chức sẽ chọn lối đi dễ hơn. Nhiều người trong ban giám đốc, vì cái nghĩa đồng nghiệp nhiều năm, vì những bữa cơm độn sắn đã cùng chia, đã nghĩ đến một phương án nhẹ tay hơn. Lý lẽ ấy nghe rất hợp tình: Một người đã hết lòng vì đơn vị suốt nhiều năm, lẽ nào chỉ vì một lần sơ suất mà bị tước đi vị trí?

Nhưng cuối cùng, đa số thành viên trong Ban giám đốc đã đi đến một nhận thức khác. Nếu để tình cảm chi phối ở đúng khâu xung yếu nhất là quyết định tín dụng, toàn bộ uy tín kỷ luật mà đơn vị đã dày công gây dựng suốt nhiều năm sẽ sụp đổ chỉ trong một lần nể nang. Ranh giới cuối cùng vẫn được giữ: Tình cảm cá nhân không bao giờ được phép lớn hơn nguyên tắc của một quyết định tín dụng. Ban giám đốc quyết định kiểm điểm nghiêm túc và điều chỉnh phân công công việc, không để người này tiếp tục duyệt tín dụng. Quyết định đó không hề dễ đưa ra. Nó đồng nghĩa với việc nhìn người đồng chí của mình mất đi một phần vai trò mà ông đã dày công xây dựng suốt cả một quá trình. Nhưng chính việc dám đưa ra một quyết định không dễ chịu ấy mới là nơi nghĩa tình thật sự được kiểm chứng, không phải ở những lời an ủi sau đó.

Không phải mọi thứ sau quyết định đó đều êm xuôi. Trong nội bộ Ban giám đốc, có người từng cho rằng cách xử lý là quá nặng tay với một người đã cống hiến nhiều năm; cũng có người cho rằng đáng lẽ phải xử lý sớm hơn, dứt khoát hơn. Một quyết định đúng nguyên tắc không đồng nghĩa với việc mọi người đều đồng thuận ngay từ đầu. Chính sự tồn tại của những tiếng nói khác nhau đó mới cho thấy đây là một tổ chức thật sự vì nhiệm vụ, không phải một câu chuyện đã được viết sẵn cho có hậu.

Không có tổ chức nào suy yếu chỉ sau một quyết định. Điều đáng sợ là hàng chục quyết định nhỏ cùng đi theo một lối dễ dãi. Gộp lại theo thời gian, chúng tạo ra một tổ chức nơi sai phạm nhỏ không bị gọi tên, nơi người im lặng được xem là biết điều, còn người lên tiếng lại trở thành kẻ làm khó người khác. Lâu dần, sự dễ dãi ấy không còn là lựa chọn của một cá nhân mà trở thành thói quen của cả một bộ phận. .

Ở quy mô lớn hơn một cá nhân, đây chính là điều mà Nghị quyết Trung ương 4 các khóa gọi tên: Nể nang, né tránh, ngại va chạm trong tổ chức đảng là một trong những biểu hiện suy thoái dễ bị xem nhẹ nhất, vì nó không giống tham nhũng hay cố ý làm trái, nó núp dưới vỏ bọc của sự đoàn kết. Bỏ qua một sai sót vì tình cảm, dần dà có thể trở thành bỏ qua một sai phạm vì cùng phe, cùng nhóm lợi ích. Tâm lý sợ trách nhiệm được mô tả ở kỳ trước và khối u nghĩa tình giả được nhận diện ở đây, thực chất là hai biểu hiện của cùng một gốc bệnh: Sự thiếu vắng một cơ chế buộc người ta phải đối diện trực tiếp với cái sai thay vì có một lối thoát êm ái để lách qua.

Ranh giới giữa nghĩa tình thật và nghĩa tình giả không nằm ở cảm xúc. Thước đo của nó là ai phải gánh chịu hậu quả nếu sự dễ dãi ấy tiếp diễn. Nghĩa tình thật hướng đến việc bảo vệ người làm đúng và toàn thể tổ chức. Nghĩa tình giả chỉ bảo vệ một cá nhân hoặc một mối quan hệ lợi ích, bằng cái giá mà chính tổ chức, khách hàng hoặc những đồng nghiệp khác phải trả.

Nghĩa tình trong nghề ngân hàng

Trong ngân hàng, nghĩa tình là nơi dễ bị hiểu sai và dễ bị lợi dụng nhất. Buông lỏng điều kiện tín dụng vì "thương" khách hàng, bỏ qua cảnh báo rủi ro vì tình nghĩa lâu năm, đó là sự thỏa hiệp với nguyên tắc, không phải nghĩa tình. Xa hơn một khách hàng, mỗi quyết định cho vay còn là trách nhiệm đối với sự an toàn của hàng triệu người gửi tiền.

Không phải mọi chữ ký đều khó như nhau. Trong đại dịch Covid-19, một cán bộ tín dụng ở miền Trung đã dành cả buổi chiều rà soát phương án kinh doanh của một khách hàng nhỏ, để tìm ra đúng phương án cơ cấu lại nợ mà quy định cho phép thay vì tìm lý do từ chối cho nhanh.

Một trường hợp khác lại khó khăn hơn nhiều. Một cán bộ tín dụng kỳ cựu phải xử lý hồ sơ của khách hàng đã gắn bó hơn mười năm nhưng phương án kinh doanh lúc này không còn khả thi và tài sản bảo đảm không đủ điều kiện. Chỉ cần một chữ ký, mọi việc trước mắt sẽ nhẹ nhàng hơn cho cả hai bên. Thế nhưng anh đã quyết định từ chối ký. Nhưng cuộc trò chuyện với khách hàng hôm ấy không kết thúc ở một lời từ chối, anh vẫn dành thời gian tư vấn và gợi mở những hướng đi khác cho doanh nghiệp, với tư cách một người đồng hành lâu năm chứ không phải một cán bộ đã làm xong nhiệm vụ.

Trong một tổ chức, nghĩa tình không được kiểm chứng qua văn bản mà thể hiện ở chính người đứng đầu, vì cấp dưới luôn nhìn cách lãnh đạo của mình xử lý cái sai trước khi tin vào sự nhân văn họ thể hiện. Người đứng đầu càng nghiêm khắc với cái sai, sự nhân văn của họ càng có chỗ dựa để được tin tưởng. Chính vì vậy, kỷ cương trong tổ chức đảng được giữ vững bằng hành động cụ thể, không phải lời nhắc nhở chung: Người đứng đầu làm gương bằng cách chấp nhận một quyết định khó, để chính sự nghiêm khắc đó trở thành chuẩn mực cho cả tập thể.

Cũng cần nói thêm một điều mà câu chuyện của BIDV chi nhánh Tây Nguyên gợi ra: Việc cắt bỏ phần bệnh không đồng nghĩa với việc cắt đứt con người. Sau quyết định kiểm điểm, vị phó giám đốc ấy vẫn tiếp tục công tác ở những phần việc khác, vẫn được đối xử chân thành. Tổ chức không trừng phạt để loại bỏ mà kỷ luật để giữ cho cái đúng không bị xói mòn. Đó là sự khác biệt căn bản giữa một ca phẫu thuật đúng nghĩa, nơi phần bệnh được cắt bỏ để cơ thể sống tốt hơn, với một sự trừng phạt cảm tính chỉ nhằm xoa dịu dư luận. Quyết định không khoan nhượng với một sai phạm cụ thể không làm tổ chức bớt nghĩa tình đi, mà ngược lại, khiến nghĩa tình ở đó có một nền tảng đáng tin hơn.

Phác đồ điều trị từ trên xuống cơ sở

Một ca xử lý riêng lẻ, dù thành công, cũng chỉ mới nói lên được bản lĩnh của một đơn vị. Cái khiến trường hợp Tây Nguyên đáng nói hơn một câu chuyện cảm động là vì một mạch nguồn đã tự chảy ở cơ sở trước khi có bất kỳ văn bản nào gọi tên nó. Rồi văn bản cũng đến.

Ngày 10-4-2026, Đảng ủy BIDV ban hành Kế hoạch số 24-KH/ĐU với chủ đề phát huy và lan tỏa giá trị văn hóa nghĩa tình, góp phần xây dựng đội ngũ cán bộ BIDV có văn hóa và lối sống nhân văn, trách nhiệm. Trước đó, Quyết định số 172/QĐ-BIDV ngày 13-3-2026 đã đưa nghĩa tình trở thành một trong năm giá trị cốt lõi của BIDV, được cập nhật vào Sổ tay Văn hóa BIDV.

Chủ trương này đã vượt ra ngoài văn bản, chạm tới cấp cơ sở. Tại kỳ sinh hoạt chi bộ quý II-2026 của Cơ quan Công đoàn BIDV, buổi sinh hoạt không đi theo lối mòn báo cáo mà trực diện đặt thẳng những bài toán thực tế của chính đơn vị mình, từ việc phát huy văn hóa nghĩa tình đến việc chăm lo đời sống đoàn viên, người lao động. Ở một đơn vị thành viên khác, Tổng công ty Cổ phần Bảo hiểm BIDV, đồng chí Vũ Minh Hải, Phó tổng giám đốc, Chủ tịch Công đoàn cơ sở, đã chủ động xuống từng đơn vị để nghe những điều tưởng như rất nhỏ, vì theo ông, người lao động chỉ nói thật khi tin rằng mình đang được lắng nghe một cách thật lòng. Thỏa ước lao động tập thể năm 2025 của đơn vị này ký trong bối cảnh thị trường còn nhiều khó khăn, vẫn có thêm những điều khoản có lợi hơn cho người lao động. Kết quả là nhiều năm liền không phát sinh khiếu kiện và tỷ lệ nghỉ việc duy trì ở mức thấp trong một ngành có tỷ lệ luân chuyển nhân sự vốn rất cao.

Đặt cạnh nhau, văn bản cấp Đảng ủy, sinh hoạt chi bộ cấp cơ sở, và một đơn vị thành viên cụ thể như BIC tạo thành một đường truyền liên tục từ chủ trương đến hành vi hằng ngày. Khẩu hiệu treo trên tường không cần chảy đi đâu, nó chỉ cần được treo đúng chỗ. Còn một mạch nguồn, nếu thật, phải chảy được tới chi bộ xa nhất, đơn vị nhỏ nhất, nơi không ai còn nhớ ngày văn bản được ban hành.

Khi ranh giới giữa nghĩa tình và sự thỏa hiệp đã được phân định rõ như vậy, năng lực kiến tạo niềm tin không còn dừng lại trong nội bộ doanh nghiệp. Nó bắt đầu lan ra ngoài, hòa vào cách dòng vốn tín dụng được sử dụng và cách tổ chức ứng xử với cộng đồng. Nhưng ca phẫu thuật ở một chi nhánh hay ở một vài quyết định tín dụng mới chỉ là điều trị cục bộ. Để căn bệnh sợ trách nhiệm và khối u nghĩa tình giả không tái phát trên quy mô toàn hệ thống, tổ chức cần giải quyết từ gốc, đủ sức trở thành cơ chế thường trực. Muốn điều đó không chỉ dừng ở vài câu chuyện đẹp, tổ chức phải tìm được một cơ chế đủ bền để những điều đúng tiếp tục được lựa chọn mỗi ngày.

VŨ THỊ NGA - PHAN ĐỨC HÙNG - VŨ TUẤN ANH