Nghị quyết đã đủ. Quy chế đã chặt. Vậy tại sao cán bộ không vi phạm để bị kỷ luật nhưng cũng không còn động lực nhận một việc khó hơn phần được giao? Đa số chọn cách an toàn nhất: Không làm gì cả.

Năm 2018, Nguyễn Văn Doanh, một cán bộ trẻ ở BIDV Tây Hồ, gặp một biến cố lớn về sức khỏe, phải tạm dừng công việc để hồi phục. Những ngày nằm dưỡng bệnh, điều khiến anh nặng lòng không chỉ là sức khỏe. Nặng hơn là cảm giác mình đang đứng ngoài guồng quay của tập thể. Hai năm sau, vào một ngày cuối tháng 12-2020, anh là người trực tiếp xử lý một thương vụ hợp vốn quốc tế trị giá 33 triệu USD, một giao dịch chưa từng có tiền lệ tại chi nhánh, phải hoàn tất toàn bộ các khâu trong cùng một ngày. Câu chuyện đó sẽ được kể đầy đủ hơn ở phần sau của loạt bài này. Nhưng nó đặt ra một câu hỏi lớn hơn chính nó: Quy chế không hề bắt buộc anh phải nhận việc đó, càng không bắt buộc anh phải đi đến cùng. Vậy điều gì đã giữ một người đi hết một hành trình như vậy?

Triệu chứng của một căn bệnh 

Công tác xây dựng Đảng trong doanh nghiệp nhà nước mấy năm qua đã đi được một đoạn đường rõ ràng. Thể chế, quy chế ngày càng đầy đủ hơn. Kiểm tra, giám sát ngày càng sát hơn. Nhưng có một câu hỏi đặt ra là: Tại sao ở không ít nơi, nghị quyết vẫn đầy đủ, kiểm tra vẫn đều mà tình trạng làm việc cầm chừng, né tránh trách nhiệm vẫn cứ tồn tại?

Đại hội XIV của Đảng đặt ra yêu cầu khơi thông mọi nguồn lực cho phát triển, trong đó nguồn lực con người là quyết định. Nhưng khơi thông nguồn lực con người trong doanh nghiệp nhà nước trước hết phải gọi đúng tên một thứ bệnh đang lây lan trong đội ngũ cán bộ như một loại virus: Căn bệnh sợ trách nhiệm, biểu hiện qua tâm lý đùn đẩy, né tránh, sợ sai, không dám quyết những việc thuộc thẩm quyền vì lo ngại rủi ro bị quy trách nhiệm sau này. Căn bệnh này không cần một sai phạm cụ thể để tồn tại. Nó nảy nở mạnh nhất trong một môi trường mà mọi quy trình đều đúng, mọi thủ tục đều đủ nhưng không ai muốn là người đầu tiên giơ tay nhận một việc khó.

Nghị quyết Trung ương 4 về xây dựng, chỉnh đốn Đảng chỉ ra rằng suy thoái hiếm khi bắt đầu từ sai phạm lớn mà từ những thứ rất nhỏ: Sự vô cảm trước khó khăn của đồng nghiệp, lối làm việc quan liêu, thói quen im lặng cho qua thay vì lên tiếng bảo vệ điều đúng, đây là môi trường ủ bệnh lý tưởng cho tâm lý sợ trách nhiệm sinh sôi. Tăng cường kỷ cương trong tổ chức đảng, vì vậy, không chỉ là siết chặt quy trình xử lý vi phạm sau khi sự việc đã xảy ra. Nó còn là đòi hỏi mỗi cán bộ, đảng viên làm gương trong chính những việc nhỏ nhất, từ cách đối xử với đồng nghiệp đến cách đối diện với một sai sót mới chỉ vừa manh nha.

Thể chế dù được xây dựng chặt chẽ đến đâu cũng không thể tự chữa được căn bệnh này, vì nó không phải là bệnh của quy trình. Quyền lực có thể bắt người ta tuân thủ nhưng phần nỗ lực vượt ngưỡng thì khác. Đó là khi một người tự nguyện làm thêm việc không ai bắt buộc, khi một người chọn ở lại dù có thể rời đi bất cứ lúc nào, khi một người dũng cảm lên tiếng dù im lặng mới là lựa chọn an toàn hơn. Và đây mới là nghịch lý cốt lõi: Càng siết chặt quy trình kiểm soát mà không xây dựng được một bệ đỡ niềm tin song hành, cán bộ càng có xu hướng thủ thế, chọn phương án an toàn nhất cho bản thân thay vì phương án tốt nhất cho công việc. Cũng từ đây bản lĩnh lãnh đạo của tổ chức đảng mới thực sự được thử thách.

Ngày 10-6-2026, tại buổi gặp mặt 100 tấm gương tiêu biểu của Chương trình “Việc tử tế” do Đài Truyền hình Việt Nam tổ chức, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nói một điều giản dị nhưng đáng suy ngẫm: Dân tộc Việt Nam có một giá trị đẹp là biết thương người, sống nghĩa tình, đặt lợi ích chung lên trên lợi ích riêng. Một xã hội thiếu niềm tin sẽ phải gánh chi phí phát triển rất lớn. Nghĩa tình, sự tử tế không nên chỉ được xem là phẩm chất đạo đức của riêng từng người mà là vốn xã hội, là một phần nền tảng của một quốc gia văn minh.

Lời dạy của Bác và một cách nghĩ về xây dựng Đảng từ con người

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đặt lợi ích của nhân dân lên trên hết, trước hết. Người từng khẳng định: “Tôi chỉ có một ham muốn, ham muốn tột bậc là làm sao cho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành”. Ngay sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, khi đất nước còn vô vàn khó khăn, Bác đã phát động phong trào “Hũ gạo cứu đói”, trực tiếp nêu gương nhường cơm sẻ áo, khơi dậy tinh thần tương thân tương ái trong toàn dân. Ngày 17-6-1968, khi làm việc với cán bộ Ban Tuyên huấn Trung ương về việc xuất bản cuốn sách “Người tốt, việc tốt”, Người căn dặn một câu mà đến nay vẫn còn nguyên giá trị: “Hiểu chủ nghĩa Mác - Lênin là phải sống với nhau có tình, có nghĩa. Nếu thuộc bao nhiêu sách mà sống không có tình, có nghĩa thì sao gọi là hiểu chủ nghĩa Mác - Lênin được”.

Bác Hồ về thăm quê Nam Đàn, Nghệ An (năm 1957) trong niềm hân hoan của bà con. Ảnh tư liệu

Đó không đơn thuần là một lời dạy về đạo đức. Muốn tổ chức đảng vững mạnh, phải bắt đầu từ con người, từ chất lượng những mối quan hệ bên trong tổ chức ấy chứ không chỉ từ quy chế. Chính ở khoảng trống ấy, tâm lý sợ trách nhiệm có đất để tồn tại và nó chỉ có thể bị đẩy lùi bằng niềm tin, thứ chỉ có thể được tạo ra bằng nghĩa tình.

“Nghĩa tình” từ lâu đã là một sợi chỉ xuyên suốt trong các nghị quyết của Đảng về xây dựng văn hóa, con người Việt Nam, từ Nghị quyết số 33-NQ/TW (2014) đến Văn kiện Đại hội XIV. Tinh thần ấy được thể chế hóa rõ hơn qua Quy định số 144-QĐ/TW của Bộ Chính trị, chuẩn hóa yêu cầu cán bộ, đảng viên phải “sống có nghĩa tình, chân thành, thương yêu, đối xử, giúp đỡ đồng chí, đồng nghiệp và mọi người theo lẽ phải, phù hợp với đạo lý dân tộc, cùng nhau tiến bộ”. Đến đây, “nghĩa tình” không còn là một lời khuyên đạo đức. Nó đã thành tiêu chuẩn chính trị, thứ có thể được nhắc đến khi đánh giá một cán bộ, đảng viên.

Điểm tựa bị bỏ quên

Năng lực lãnh đạo của tổ chức đảng trong doanh nghiệp nhà nước, nhìn kỹ, luôn cần ba điểm tựa song hành: Thể chế, kiểm soát và kiến tạo niềm tin. Hai điểm tựa đầu đã được gia cố rất kỹ qua hệ thống nghị quyết, quy chế và cơ chế kiểm tra, giám sát. Điểm tựa thứ ba ít khi được gọi tên, lại chính là điểm tựa bị bỏ quên nhiều nhất trong thực tế vận hành, dù nó quyết định toàn bộ hệ thống có đứng vững trước những biến động lớn hay không.

Đó là năng lực khiến con người tự nguyện đi cùng nhau vì cùng tin vào một giá trị chung mà không cần đến sự ép buộc, thứ năng lực này không thể ban hành bằng văn bản, cũng không ai bị kỷ luật chỉ vì thiếu nó. Thế nhưng bất kỳ tổ chức nào thiếu đi niềm tin cũng sẽ cảm nhận được hậu quả, giống như một căn bệnh mạn tính phát triển: Không có cơn đau cấp tính nào để cảnh báo, chỉ có sự suy yếu tích lũy dần qua thời gian. Niềm tin ẩn giấu trong những lựa chọn rất nhỏ như việc một cán bộ có dám chủ động báo cáo cấp trên về một sai sót mình vừa phát hiện hay chọn cách im lặng để chờ xem có ai khác nhận ra trước hay không.

Bởi vậy, thách thức trong công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng hiện nay không chỉ là xử lý một sai phạm đã xảy ra. Nó còn là cuộc đấu tranh căn cơ chống lại bệnh vô cảm, sự tự diễn biến trong tư tưởng của một bộ phận cán bộ, đảng viên, thứ bệnh chỉ có thể bị đẩy lùi bằng niềm tin được kiến tạo bằng nghĩa tình.

Nghị quyết Đại hội Đảng bộ BIDV lần thứ XV, nhiệm kỳ 2025-2030, đặt mục tiêu đưa BIDV trở thành ngân hàng Lớn - Mạnh - Xanh hàng đầu khu vực Đông Nam Á. Mục tiêu chiến lược ấy khó có thể đạt được nếu nền tảng con người không đủ vững chắc, nơi mỗi cán bộ, đảng viên thực sự gắn bó và sẵn sàng đi đường dài với tổ chức. Từ góc nhìn đó, Đảng ủy BIDV chọn một hướng đi đáng chú ý khi đưa “Nghĩa tình” thành nội dung trọng tâm trong đẩy mạnh học tập, thực hành tư tưởng, đạo đức, phương pháp, phong cách Hồ Chí Minh trong năm 2026 theo tinh thần Chỉ thị số 07-CT/TW của Bộ Chính trị.

Câu chuyện được kể trong loạt bài này bắt đầu từ một nơi cụ thể, một chi nhánh, một con người, một tổ chức đảng cụ thể là BIDV. Chọn BIDV không phải vì nơi đây không có vấn đề mà vì nơi đây đã dám nhìn thẳng vào vấn đề và bắt đầu tìm lời giải. Đó là lý do một câu chuyện riêng có thể gợi mở một cách nghĩ chung.

Câu trả lời cho câu hỏi đó và cả cách căn bệnh sợ trách nhiệm bộc lộ rõ nhất khi nghĩa tình bị làm giả sẽ được mổ xẻ.

VŨ THỊ NGA - PHAN ĐỨC HÙNG - VŨ TUẤN ANH