An toàn tiêm chủng

QĐND - Tiêm chủng mở rộng (TCMR) mang lại lợi ích lớn nhưng đang tồn tại không ít khó khăn, bất cập. Đặc biệt, tai biến do vắc-xin đang trở thành một thách thức lớn đối với chương trình TCMR của ngành y tế. Bảo đảm an toàn cho chương trình TCMR đã và đang là mối quan tâm của nhiều người, trong đó có bạn đọc Báo Quân đội nhân dân.

Không có vắc-xin an toàn tuyệt đối

Ngày nay do hệ thống thông tin rất nhanh nhạy, nên khi có những thông tin về trường hợp phản ứng sau tiêm chủng càng làm tăng thêm tâm lý lo ngại của các gia đình và nhân viên y tế. Để “xốc” lại chương trình tiêm chủng, sáng 27-9, tại Hà Nội, Bộ Y tế đã tổ chức hội nghị trực tuyến với 63 điểm cầu về việc triển khai kế hoạch tăng cường công tác an toàn tiêm chủng.

Tiêm chủng cho trẻ sơ sinh là cần thiết.

Tại hội nghị, Bộ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Kim Tiến cho rằng, công tác tiêm chủng rất phức tạp vì đòi hỏi triển khai trên một diện rộng và trên đối tượng trẻ có cơ địa non yếu và rất nhiều nguy cơ về cơ địa. Trong thời gian qua, có xảy ra một số tai biến trầm trọng, Bộ Y tế đã triển khai tăng cường công tác an toàn tiêm chủng đồng thời tổ chức thanh tra toàn diện 63 tỉnh, thành phố. Để thực hiện an toàn tiêm chủng thành công và an toàn có 3 yếu tố, đó là vắc-xin, người thực hiện tiêm chủng với quá trình tiêm chủng và cơ địa trẻ nhận vắc-xin đó.

Đối với vắc-xin, ở nước ta hiện nay có 2 loại vắc-xin đang sử dụng, đó là sản xuất trong nước và vắc-xin do tổ chức quốc tế tài trợ, cụ thể như vắc-xin Quinvaxem do tổ chức Gavi tài trợ, những vắc-xin đó đã được kiểm chứng an toàn, tỷ lệ tai biến đều trong mức cho phép. Tuy nhiên, bất kỳ vắc-xin nào, sản xuất ở đâu đều có tỷ lệ tai biến mà các tổ chức quốc tế quy định. Quá trình thực hiện tiêm chủng phải bảo quản vắc-xin trong dây chuyền lạnh, đủ điều kiện trang thiết bị vật tư và tập huấn kỹ năng cho người thực hiện tiêm chủng. Những người tiêm phải có chứng chỉ được phép tiêm. Một vấn đề nữa liên quan đến an toàn tiêm chủng là cơ địa của trẻ, đây là vấn đề khó khăn với tất cả các quốc gia, rất dễ xảy ra sốc phản vệ. Nếu bản thân trẻ có cơ địa nhạy cảm (điều này ngoài tầm khống chế) thì có thể tử vong do tiêm vắc-xin trùng hợp ngẫu nhiên với tử vong với bệnh lý của trẻ. Trên cả nước, trung bình một ngày có khoảng 30 trẻ dưới 1 tuổi tử vong không rõ nguyên nhân.

GS, TS Nguyễn Trần Hiển, Chủ nhiệm Dự án TCMR quốc gia, cho rằng không loại trừ khả năng xảy ra các phản ứng sau tiêm chủng. Ngay cả khi sàng lọc tốt, vẫn có những bệnh lý như bệnh tim bẩm sinh, rất khó phát hiện. “Không vắc-xin nào an toàn 100%. Tiêm vắc-xin tức là đưa vào cơ thể một kháng nguyên lạ, cơ thể sản xuất kháng thể chống lại các bệnh truyền nhiễm”, GS Hiển nhấn mạnh.

Theo GS Hiển, trong 9 tháng đầu năm 2013, cả nước ghi nhận 22 trẻ gặp tai biến nặng sau tiêm vắc-xin (phần lớn là vắc-xin viêm gan B và Quinvaxem). 13 trẻ trong số này đã tử vong. Tuy nhiên, GS Hiển nhận định cho đến nay vẫn chưa phát hiện trường hợp tai biến nào do chất lượng vắc-xin. Đáng chú ý, 40% ca tử vong sau tiêm vắc-xin Quinvaxem vẫn chưa xác định được nguyên nhân. Việc chậm trễ hoặc không xác định chính xác nguyên nhân tử vong sau tiêm vắc-xin đã làm ảnh hưởng đến niềm tin của xã hội. Ngay cả nhân viên y tế cũng lo ngại về chất lượng vắc-xin. “Khó nhất hiện nay là năng lực của các hội đồng giám sát tai biến sau tiêm chủng. Nhiều trường hợp hội đồng họp xong mà vẫn chưa xác định được nguyên nhân, tìm ra bằng chứng gây sự cố” - ông Hiển băn khoăn.

Cần làm tốt công tác hậu kiểm

Tại hội nghị, TS Nguyễn Văn Bình, Cục trưởng Cục y tế Dự phòng cho biết, để tiếp tục nâng cao chất lượng tiêm chủng, thực hiện tốt công tác bảo vệ, chăm sóc sức khỏe nhân dân, với phương châm đặt mục tiêu an toàn trong tiêm chủng là ưu tiên hàng đầu, Bộ Y tế đã ban hành kế hoạch tăng cường công tác an toàn tiêm chủng. Đây là kế hoạch tổng thể bao gồm các hoạt động về thanh tra, kiểm tra toàn diện các điểm tiêm chủng trên toàn quốc, bảo đảm chất lượng vắc-xin, tập huấn về tiêm chủng an toàn, khám sàng lọc, xử trí và đánh giá phản ứng sau tiêm chủng; truyền thông, tổ chức buổi tiêm chủng hợp lý và an toàn. Kế hoạch được triển khai toàn diện từ Trung ương đến địa phương và có ý nghĩa quan trọng trong việc củng cố, tăng cường an toàn trong thực hành tiêm chủng trên cơ sở thực hiện tốt các quy định hiện hành.

Ông Nguyễn Thanh Dân, Giám đốc Trung tâm Y tế dự phòng tỉnh Cà Mau cho rằng, hầu hết các tai biến tiêm chủng sau sinh là ở bệnh viện cho nên ở những nơi như khoa sản, khoa sơ sinh phải có phòng tiêm riêng. Trước khi tiêm, các trẻ sơ sinh phải được khám sàng lọc. Chúng ta cần phải có đợt huấn luyện cho tất cả các cán bộ tham gia tiêm chủng về kiến thức và kỹ năng trong tham gia tiêm chủng. Mặt khác, cần phải bảo đảm được cơ sở vật chất cho nơi tiêm chủng từ tuyến xã, tỉnh, huyện đến các bệnh viện tư nhân. Phòng tiêm phải đầy đủ các phương tiện để xử lý bởi cháu bé mới sinh nên sau khi được tiêm phản ứng rất kém, trong khi đó, người mẹ còn đang mệt thì khó có thể phát hiện được triệu chứng tai biến của con mình. Nếu trẻ đã bị sốc thuốc mà phải đưa qua phòng kỹ thuật để xử lý thì hiệu quả không cao, khả năng tử vong là rất lớn. Mặt khác, phác đồ, thuốc, kỹ năng chăm sóc của điều dưỡng viên là rất quan trọng. Phải chú ý đến việc bảo quản vắc-xin của các cơ sở tiêm ngừa, các phòng khám tư nhân, bệnh viện tư nhân phải nghiêm túc chấp hành những yêu cầu về bảo đảm an toàn trong quy trình tiêm chủng do Bộ Y tế quy định. Một đứa trẻ đang từ trong môi trường bụng mẹ ra môi trường ngoài, thay đổi môi trường sống mà chúng ta tiêm vắc-xin không bảo đảm nhiệt độ quy định thì rất dễ xảy ra phản ứng thuốc.

GS, TS Trịnh Quân Huấn, chuyên viên cao cấp Bộ Y tế nhận định, hội nghị này rất quan trọng vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến trách nhiệm của các đơn vị y tế từ Trung ương đến địa phương. Tại buổi họp này, có rất nhiều báo cáo tốt, nhưng cũng có nhiều nơi báo cáo mà như Bộ trưởng đã nói là “vở sạch-chữ đẹp”. Có nghĩa là báo cáo tốt nhưng chỉ là báo cáo tĩnh. Vừa qua, chúng ta đã có cuộc kiểm tra hầu hết các điểm tiêm chủng (hơn 16.000 điểm tiêm chủng/10.000 xã). Nhưng, nếu chỉ cần một điểm xảy ra tai biến như ở Quảng Trị vừa qua thì mọi công sức của chúng ta đều trở nên yếu hẳn. Phần lớn các báo cáo mới chỉ nêu ra được công tác kiểm tra chứ chưa nêu được công tác hậu kiểm. Hoạt động giám sát trong quy trình tiêm chủng có rất nhiều điểm xảy ra mà chúng ta chưa giám sát hết được. Chúng ta tiêm 11 loại vắc-xin khác nhau nên trách nhiệm của ngành công tác tiêm chủng rất lớn. Chúng ta phải có sự kiểm tra từ Trung ương đến từng điểm tiêm chủng. Ví dụ như Trung ương kiểm tra tỉnh, tỉnh kiểm tra huyện, huyện kiểm tra xã. Nên kiểm tra hết các buổi tiêm chủng chứ không phải thỉnh thoảng mới kiểm tra vài điểm làm ví dụ. Việc xử lý tai biến ngay từ khi mới xảy ra và khi đã xảy ra rồi thì phải nhanh chóng khắc phục. Đây là trách nhiệm và cũng là y đức đối với những người làm công tác tiêm chủng, vì ngành y vẫn phải tiếp tục tiêm chủng. Nếu chúng ta không làm tốt công tác tiêm chủng thì những tai biến sau tiêm chủng vẫn tiếp tục xảy ra.

Kết luận hội nghị, người đứng đầu Bộ Y tế khẳng định sẽ nâng cao hơn nữa chất lượng của tiêm chủng. Trong thời gian tới, Bộ Y tế sẽ trình Chính phủ ban hành Nghị định về tiêm chủng. Bên cạnh đó, Sở Y tế các tỉnh, thành phố tiếp tục thanh tra, kiểm tra, tổ chức tập huấn về an toàn tiêm chủng, khám sàng lọc, điều tra phản ứng sau tiêm. Các Viện Vệ sinh dịch tễ, Viện Pasteur tiếp tục hỗ trợ, giám sát về kỹ thuật cho các khu vực, tỉnh.