Trí tuệ nhân tạo đang hiện diện ngày càng sâu rộng trong đời sống xã hội, từ công việc văn phòng, giáo dục, giải trí cho đến quản lý nhà nước. Đặc biệt, sự bùng nổ của AI tạo sinh (Generative AI), công nghệ có khả năng tạo ra văn bản, hình ảnh, âm thanh, video giống như thật đang trở thành một trong những động lực lớn thúc đẩy sáng tạo nội dung số và nâng cao hiệu suất lao động.

Khác với AI truyền thống vốn chủ yếu phân tích dữ liệu sẵn có để đưa ra dự báo hay báo cáo, AI tạo sinh có thể “sáng tác” ra những nội dung hoàn toàn mới, thậm chí là những nội dung chưa từng tồn tại trong đời thực. Chính đặc điểm này khiến AI tạo sinh trở thành công cụ mạnh mẽ cho các ngành truyền thông, quảng cáo, giáo dục, giải trí, đồng thời cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu bị sử dụng sai mục đích.

Thực tế cho thấy, thời gian gần đây, AI tạo sinh đang bị lợi dụng ngày càng nhiều cho các hành vi lừa đảo, gian lận thương mại và phát tán thông tin sai sự thật. Trên mạng xã hội, không khó để bắt gặp các video “deepfake” giả mạo người nổi tiếng, lãnh đạo, người thân, thậm chí cả hình ảnh kêu gọi từ thiện trong bối cảnh thiên tai, bão lũ. Nhiều nạn nhân chỉ nhận ra mình bị lừa khi đã chuyển tiền hoặc cung cấp thông tin cá nhân quan trọng.

 Nhiều chuyên gia an ninh bày tỏ lo ngại về AI tạo sinh. 

Trao đổi với chúng tôi, chuyên gia an ninh mạng Phạm Trung Thành, Hiệp hội An ninh mạng quốc gia, số vụ lừa đảo liên quan đến AI tạo sinh, đặc biệt là video deepfake, đã tăng mạnh trong những năm gần đây. Điều đáng lo ngại là nhận thức của người dùng còn rất hạn chế. Các khảo sát cho thấy khoảng 71% người được hỏi chưa từng nghe đến deepfake, và chỉ khoảng 0,1% có khả năng nhận diện chính xác đâu là video do AI tạo ra. Không chỉ dừng ở các chiêu trò mua bán, quảng cáo hàng hóa kém chất lượng, AI tạo sinh còn bị lợi dụng để dựng lên các câu chuyện mang tính cấp bách, đánh vào tâm lý lo lắng, thương cảm hoặc tham lợi của người dân. Trong các đợt bão lũ vừa qua, nhiều đối tượng đã sử dụng hình ảnh, video giả mạo để kêu gọi quyên góp, trục lợi từ thiện, gây bức xúc trong dư luận và làm xói mòn niềm tin xã hội.

Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là việc phân biệt thật, giả ngày càng khó khăn. Bằng mắt thường, người xem rất khó nhận ra đâu là video thật, đâu là sản phẩm do AI tạo sinh. Theo các chuyên gia, để tự bảo vệ mình, người dùng cần chú ý đến logic của câu chuyện, cảnh giác với những nội dung quá hấp dẫn, quá khẩn cấp hoặc thúc ép hành động nhanh. Trước khi chuyển tiền hay cung cấp thông tin cá nhân, cần xác minh lại qua nhiều kênh, đặc biệt là liên hệ trực tiếp với người được cho là xuất hiện trong video, cuộc gọi.

Anh Nguyễn Hùng Cường ở phường Phương Liệt, TP Hà Nội chia sẻ: “Ông bà tôi đã ngoài 70 tuổi, vừa rồi nhận được một video gọi điện nhìn rất giống cháu trong nhà, nói đang gặp sự cố cần chuyển tiền gấp. Giọng nói, khuôn mặt đều giống thật. Ông bà tin ngay và chuyển tiền. Sau đó mới biết đó là video do AI tạo sinh. Số tiền không quá lớn nhưng đó là tiền tiết kiệm của ông bà, và quan trọng hơn là cú sốc tinh thần”.

Câu chuyện của gia đình anh Cường không phải là cá biệt. Người cao tuổi, những người ít tiếp cận công nghệ, đang trở thành nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước các chiêu trò lừa đảo sử dụng AI tạo sinh. Ngay cả giới trẻ, dù tự tin vào khả năng “bắt bài” công nghệ, cũng không ít lần mắc bẫy bởi sự tinh vi ngày càng cao của các sản phẩm AI giả mạo.

Ở chiều ngược lại, không thể phủ nhận AI tạo sinh đang mang lại nhiều lợi ích thiết thực. Trong môi trường công sở, AI giúp nhân viên văn phòng soạn thảo văn bản, phân tích dữ liệu, thiết kế hình ảnh nhanh hơn. Trong lĩnh vực giải trí và truyền thông, AI mở ra không gian sáng tạo mới, giảm chi phí sản xuất, tăng khả năng tiếp cận công chúng. Vấn đề cốt lõi không nằm ở công nghệ, mà ở cách con người sử dụng và quản lý công nghệ đó.

Trước những rủi ro ngày càng rõ rệt, ông Phạm Trung Thành cho rằng cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Về phía quản lý nhà nước, cần sớm hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến AI, đặc biệt là quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, trách nhiệm của các nền tảng số, yêu cầu dán nhãn nội dung do AI tạo ra và cơ chế xử lý thông tin giả. Các doanh nghiệp cung cấp nền tảng cũng phải nâng cao trách nhiệm trong việc phát hiện, ngăn chặn và cảnh báo nội dung giả mạo. Về phía người dân, yếu tố quan trọng nhất vẫn là nâng cao nhận thức và kỹ năng số. Không chia sẻ tùy tiện thông tin cá nhân, không vội vàng tin vào các nội dung gây sốc, gây xúc động mạnh, và luôn kiểm chứng trước khi hành động. Đặc biệt, thế hệ trẻ cần chủ động chia sẻ, hướng dẫn người cao tuổi trong gia đình cách nhận diện rủi ro từ AI tạo sinh.

AI tạo sinh là xu thế không thể đảo ngược của thời đại số. Công nghệ này có thể trở thành động lực phát triển mạnh mẽ, nhưng cũng có thể gây ra những hệ lụy nghiêm trọng nếu bị lạm dụng. Nhận diện đúng cơ hội, kiểm soát hiệu quả rủi ro và xây dựng một môi trường số an toàn, minh bạch chính là chìa khóa để AI tạo sinh phục vụ con người, thay vì trở thành mối đe dọa cho xã hội.