Đưa chuẩn mực số vào đời thường

Phóng viên (PV): Thưa Giáo sư, Bộ quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số mới được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành, đang được ví như một hàng rào đạo đức trong môi trường số. Giáo sư đánh giá như thế nào về sự chuyển dịch từ khái niệm người dùng ẩn danh sang công dân số trên mạng xã hội hiện nay?

GS, TS Từ Thị Loan: Trước đây, chúng ta thường gọi người dùng trên mạng là công dân ảo. Tuy nhiên, dù ảo trong không gian mạng, nhưng những hệ lụy và hậu quả lại hoàn toàn là thật. Vì vậy, khái niệm này đang dần được thay thế bằng công dân số. Khi đã là công dân số thì cách ứng xử trên môi trường mạng cũng phải tuân thủ những quy định và chuẩn mực đạo đức như trong đời sống thực. Điều đó cũng đặt ra yêu cầu đối với Nhà nước phải tăng cường quản lý, kịp thời chấn chỉnh. Tuy nhiên, không gian mạng có đặc thù khó kiểm soát, nhiều nền tảng và máy chủ đặt ở nước ngoài, mang tính xuyên biên giới. Vì vậy, bên cạnh quản lý bằng pháp luật và hành chính, rất cần sự điều chỉnh bằng đạo đức và ý thức tự giác của mỗi cá nhân. Ý thức công dân và trách nhiệm xã hội của mỗi người dùng là yếu tố then chốt.

Không gian số thay đổi rất nhanh, nên Bộ quy tắc mới sẽ góp phần tiệm cận hơn với đời sống số, văn hóa số và môi trường số tại Việt Nam.

 GS, TS Từ Thị Loan.

 

PV: Theo Giáo sư, điểm mới và điểm nhấn của Bộ quy tắc lần này là gì? Phải chăng việc ban hành xuất phát từ thực trạng xuống cấp đạo đức trên mạng xã hội hiện nay?

GS, TS Từ Thị Loan: Bộ quy tắc được cụ thể hóa rõ ràng, mở rộng đối tượng áp dụng thành 5 nhóm lớn: Cá nhân; tổ chức, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ mạng xã hội, nền tảng số trong và ngoài nước; nhà cung cấp dịch vụ internet; cơ quan báo chí, cơ quan báo chí hoạt động phát thanh, truyền hình, công ty truyền thông, người kinh doanh dịch vụ quảng cáo, công ty tổ chức nghệ thuật biểu diễn; cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp khác. Bộ quy tắc cũng nhấn mạnh các giá trị đạo đức, văn hóa ứng xử, trách nhiệm cá nhân; sử dụng công nghệ mới (trí tuệ nhân tạo (AI), phân tích dữ liệu); ngoài ý thức tự giác còn khuyến khích phối hợp với cơ quan chức năng xử lý, ngăn chặn và loại bỏ các nội dung vi phạm pháp luật.

Đáng chú ý, Bộ quy tắc quan tâm đến vai trò của người có ảnh hưởng trên môi trường số. Điều đó thường liên quan tới giới văn nghệ sĩ, người hoạt động văn hóa, nghệ thuật-những người có sức lan tỏa rất lớn, dẫn dắt dư luận xã hội, đặc biệt là giới trẻ. Nếu phát huy tốt trách nhiệm xã hội và ý thức công dân, họ sẽ góp phần lan truyền những giá trị tích cực, đồng thời hạn chế những nội dung tiêu cực trên không gian mạng.

 Buổi học ứng dụng mạng xã hội của học sinh Trường Tiểu học Đồng Tháp, xã Đan Phượng, TP Hà Nội. Ảnh: LÊ TÙNG

 

 Một buổi sinh hoạt chuyên đề ứng xử văn hóa trên không gian mạng của học sinh Trường Tiểu học Thiên Hộ Dương, tỉnh Đồng Tháp.

PV: Hiện nay, tình trạng sống ảo, lệch chuẩn trên mạng xã hội ở một bộ phận giới trẻ đang gây nhiều lo ngại. Giáo sư nhìn nhận vấn đề này ra sao? Bộ quy tắc ứng xử có thể góp phần điều chỉnh hành vi và giữ gìn thuần phong mỹ tục không?

GS, TS Từ Thị Loan: Thực tế có những thời điểm tình trạng sống ảo, lệch chuẩn trên mạng diễn ra khá nghiêm trọng, nhất là khi chúng ta buông lỏng quản lý và thiếu sự nhắc nhở. Nhiều hiện tượng thái quá đã xuất hiện.

Thời gian qua, Nhà nước đã có những biện pháp xử lý nghiêm một số trường hợp vi phạm. Tuy nhiên, bên cạnh chế tài pháp luật và hành chính, việc ban hành Bộ quy tắc ứng xử đóng vai trò hỗ trợ rất quan trọng. Nếu gia đình, nhà trường và xã hội cùng tăng cường tuyên truyền, nhắc nhở, nâng cao nhận thức thì chắc chắn hành vi của người dùng sẽ dần được điều chỉnh.

Có thể thấy môi trường mạng gần đây đã có những chuyển biến tích cực. Người dùng thận trọng hơn khi phát ngôn, chia sẻ thông tin, hạn chế tình trạng tán phát tin giả hay bình luận thiếu chuẩn mực như trước đây.

Quan trọng hơn, chúng ta không chỉ "chống" mà còn phải "xây". Thực tế có rất nhiều cá nhân đã sử dụng mạng xã hội để lan tỏa những câu chuyện đẹp, những hành động tử tế, tạo cảm hứng tích cực cho cộng đồng. Những điều đó góp phần định hướng lại hành vi, đặc biệt với giới trẻ.

Không thể ẩn danh với trách nhiệm xã hội

PV: Đối với những người nổi tiếng, đặc biệt là ca sĩ, nghệ sĩ, việc áp dụng các quy tắc chặt chẽ hơn mang lại kỳ vọng gì?

GS, TS Từ Thị Loan: Rõ ràng, người nổi tiếng cần có trách nhiệm giữ gìn hình ảnh của mình. Chỉ một phát ngôn hay hành vi thiếu chuẩn mực cũng có thể gây ảnh hưởng rất lớn đến công chúng. Thực tế cho thấy, không ít trường hợp nghệ sĩ đã vấp phải phản ứng gay gắt từ cộng đồng mạng khi đưa ra những phát ngôn thiếu chuẩn mực hoặc thông tin chưa chính xác.

Nhưng nếu chỉ dừng ở phản ứng của cộng đồng mạng theo kiểu cảm tính, bức xúc thì chưa đủ sức răn đe. Ngược lại, khi các chuẩn mực được cụ thể hóa thành Bộ quy tắc ứng xử, dù không mang tính chế tài xử phạt, nhưng do cơ quan nhà nước ban hành, vẫn có giá trị định hướng rõ ràng. Chính điều này góp phần tạo ra hiệu ứng cảnh báo và răn đe đáng kể.

Vì vậy, việc đẩy mạnh truyền thông về Bộ quy tắc ứng xử trên không gian số là hết sức cần thiết. Qua đó, mỗi cá nhân, đặc biệt là người có ảnh hưởng, sẽ ý thức hơn trong việc sử dụng lời nói và hành vi của mình, hướng tới sự chuẩn mực, trách nhiệm và văn minh trong môi trường số; các tổ chức, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ mạng xã hội, nền tảng số; người kinh doanh dịch vụ quảng cáo cũng phải cẩn trọng hơn.

PV: Hiện nay những quy tắc này chủ yếu mang tính chất khuyến khích, định hướng là chính. Vậy theo Giáo sư, cần làm gì để người dân có thể hiểu rõ hơn, nắm bắt đầy đủ ý nghĩa cũng như nhận thức được sự cần thiết của việc tuân thủ các quy tắc ứng xử trên không gian số?

GS, TS Từ Thị Loan: Dù không hoàn toàn là văn bản mang tính chế tài, nhưng khi được ban hành bởi cơ quan quản lý nhà nước, Bộ quy tắc vẫn có giá trị định hướng rất rõ ràng. Nếu được truyền thông rộng rãi, nhắc nhở thường xuyên, người dân sẽ dần hình thành ý thức tự giác. Cũng giống như hành vi nơi công cộng, chưa cần đến việc xử phạt, sự đánh giá, lên án của cộng đồng cũng khiến mỗi người phải điều chỉnh nhận thức, hành vi.

Điều quan trọng là phải đưa các quy tắc này vào đời sống, vào nhà trường, gia đình, cộng đồng dân cư... Khi được tiếp cận thường xuyên, đặc biệt với giới trẻ, các em sẽ dần hình thành thói quen ứng xử chuẩn mực, dù chưa phân biệt rạch ròi giữa quy tắc và pháp luật.

PV: Giáo sư có kỳ vọng gì về hiệu quả của Bộ quy tắc trong thời gian tới?

GS, TS Từ Thị Loan: Tôi tin rằng chắc chắn sẽ có sự cải thiện. Bên cạnh đó không chỉ dừng lại ở một bộ quy tắc chung, tôi cho rằng mỗi ngành, tổ chức, đơn vị cũng nên cụ thể hóa thành quy tắc ứng xử nội bộ phù hợp với đặc thù của mình. Khi đó, hiệu quả lan tỏa sẽ mạnh mẽ và sâu rộng hơn rất nhiều.

PV: Trân trọng cảm ơn Giáo sư!